Showing posts with label Nithupi. Show all posts
Showing posts with label Nithupi. Show all posts

ZCD WEEK IN BRIEF: Wednesday to Wednesday, June 12-19, 2013

Sunday, June 23, 2013 [Kap Khan Khual]

Political Development::

Wednesday, June 12, 2013, Heilei:
Yangon (ZCD.Info): June 6 ni-in Ngennung thugenna pen Pu Khual Suan Thang inn ah khuami 
30 kimbang nasep kin mah mah hang hongpai uhi.ZCD party honglut 50 valbang phapahin  vaipuak lading khat kiseh pah hi. Ngennung vaivan khitciang, June 12 ni-in Heilei ah ZCD  policy 4 (Ngimna) te thungai ding a hongpai khuami 200 valtungah annneek ma (Innteek te’n 
sial khat go) pulaakna kinei theih hi. A nitakciang zong khuami 40 valtawh thukupna kinei theih 
lai hi. 











Thursday, 13, 2013, Heilei:
Yangon (ZCD.Info): June 13 ni’zingsang in Pu Kap Khan Thang inn ah signboard suangin committee member 9 tawh ZCD ma’pangding kiseh theih hi. Zing annneek khitciang, Paakzang lam’zuan in GREAT a-ki-ci NGO khatin hunna bawl a, tua munah zong thugen ding ZCD hun hongpia hi. A kician mah mah khuami 60 tung ZCD policies kigentheih in thuvan ding khat kiseh theih pah hi.

Sunday, 16, 2013, Lamzang:
Yangon (ZCD.Info): Lamzang, Pu Neng Lam Za Thang inn (Lamzang Mualtung Innpi) ah thugenna kinei-in khangno sinsen 80 thungai hongpai hi. Pu Neng Lam Thang pen Pu Thual Zen te’ galkap khat hi-in Mongyua Thong ah kum 3 sung thongkia ngei hi.

Tuesday, 18, 2013, Yangon:
Yangon (ZCD.Info): UNA makaipite Daw Aung San Suu Kyi innah politics kikupna nei hi. 2008  constitution, legal system puahphat ding vai leh PR system deihloh vai kikum theih hi. UNA  tawh holimna neih zel zel ding thukimna nei hi. ZCD pan Pu Chin Sian Thang, President, Pu 
Zam Za Mung, Secretary leh Pu Eng Biak Thang te kihel theih hi.

Wednesday, 19, 2013, Yangon:
Yangon (ZCD.info): Park Royal Hotel ah International Republican Institute (IRI) i President leh Ambassador te’n Panel Discussion bawlin political parties 16, civil society organizations 24 pan makai 80 bang thun gai ding pai-in ZCD pan Pu Chin Sian Thang,  Pu Zam Za Mung, Pu Khup Mung,  Pu Ngul Khan Dal leh Pu Eng Biak Thang te zong kihel theih hi.


See More...

Heilei khua lamtawhna

Lampi te Lamphung a san hang in Topa'n hong zawh pih a hih man in Topa Min phat hang ei 
ii Khua Lampi pen Pial Mual Kawn hong tung ta ci hi 

Hi ii khua Mawtaw lampi ing a sum leh pai tawh ii pan na te hih a nuai ah kong sak hi hi 

USA sung ah State a tuamtuam pan ah te zong hong at ing 

2013 sung Chong hoih leh Heilei Mawtaw lampi tawh na sum sak na hi bang hi 
 
 1, Rarch 5 ni-in Pa Zam Khan Kam in - - - - - - -$ 2500
 2,March 13 ni-inPa Zam Khan Kam in - - - - - - -$ 2000\
 3,March 13 ni-in Pa Kim Sian  Lian  in  - - - - - - $  500
 4,March 15 ni-in Pa Lang Suan Khup in - - - - - - $  500
 5, March 22 ni-in Pa Thang Lam Cin  in - - - - -  -$1000
 6,March 27 ni-in  Tulsa Pan in Heilei teng in  -  - $4000
 7, April Sa sung in Tulsa  Heilei teng in  - - - - - --$ 3000
 8, April 26 ni-in Pa Thang Lam Cin  in   - - - - - - - $  500
 9, April 26 ni-in Tg Thang Deih Khual in  - - - - - - -$1000
10,Aripl 29 ni-in Pa Ngo Khen Zam in     - - - - - - - $1000
11,Aripl 29 ni-in Tg Thang sawm Tung in - - - - - - - $ 500
12,Aripl 29 ni-in Tg KimPu (Pa Zel Cin ta)  - - - - - -$  250
13, Aripl 29 ni-in Tg Thang Cin Khen in   - - - - - - - $  250

Cih bang tek in Tukum 2013 sung in Ma ki pang hi 

Tulsa,OK sung aa ei Khuateng Mimal hong suak sak zolo hing tampi tak in Ma ki pang khawm aa tu man in tu in PialMual Kawn hong tung ta ci-in ki lung dam mamah hi 

A Min sazian a sei nuam ii om leh Rev,Pau Khan Mung (Sia Pau Mung )phone -(918) 798 5293
Leh Pa Zam Khan Kam ( U Zam Kam ) Phone -305 794 3381 ah ki dong sei aa , a mau -un a ki tel tak in hong hilh sei ung hi 

   A kua ma poh ii mapan khop man in ii khua ii tui ah Tangpi tang ta in hamphat na a ngah ung a hih man in ii mapan seih na tek ah ii pan khop man in ii Topa'n hong tang tunpih hi zaw hi ci-in ka lung dam na hong ko ka hi hi 

     Na ngim na tawl na te uh na bei lawh na te uh na sup lawh na te uh ah a ki ciang tan lo in ii Pasian in hong dim leh ta hen 

Hi tawh ki sai in ii sumpiak teteng pen ki cian tak in ki ciamteh hi
 , Ke'n Laibu khat ah 
   Rve, Pau Mung in lai bu khat ah 
   Pa Zam Kam in lai bu khat ah 
  USA pan cih bang in ki ciam teh aa 
   ii khua pan zong hoih tak un na ciam teh uh hi 
hi te a tawn tung in a kua ma poh in ki en sei tawn tung ing hi 
ii sum hong lut na te ii piak kheh na te ki en sei tawntung hi cih zong ko tang ko hi 

Thu puak 
Tuak Khan Lian(Pa Tual)
  
Tulsa , OK USA
 



 
See More...

Zogam ah, India leh Japan ii huhna

25th April 2013: Abeisa hun ah izaksa ahi India huhna Zogam ah nasep kipan aa, ei tawh kinai hamphatna ding in Mualbem khua taw gunlei bawlna ding leh Gamlai khua Siamsinna Sang inn phuah phatna ding in kihel ahihi. Sum bangzah kizang ding cih diktak in kan theih theina om nailo ahihi.

Tua ban ah JICC pan in huhna zong Tedim zato siamah te omna ding innlamh sak ding in gelna ngah ahihi. Azom ah Theizang khua leh Lailui khua puah nading zong tulaitak in Zogam Mangputal zumah ngetsakna lai omzo ahihi. Zogam Mangputal te diksak na aomleh lametna kinei ahihi.

Sapan leh Zozang khua lampi kipuahna zong Tin Win Thun Company te in nasep zom kik leuleu uh aa,Sapan tungto kuanta ahi man in lungdam huai mahmah ahihi.
Zato Siamah te innlamh ding, Mualbeem khuataw gunlei bawl ding, Gamlai sanginn lam ding cih nasep te asem ding Company te leh Zogam Mangputal kizom khin uh hi a, Company nasep vaipuak nei te in akisam bangbang in sep kipan ta uh ahihi.
Tulai tak in zong Tedim khuapi Sakollam veng ah kumpi huhna sum Kyats 450,00,000/- manh Siamsinna sang innpi khat kilam a, kizo kuankuan ta hi. Tedim Sangpi pen Sangnaupang kitam mahmah ta hih man in sang inn behlap ding akisap zawh sawt zo mahmah ahihi.
Hau Thang
See More...

Tuun Nu te' Ni

Kum 1872 in Boston, US ah Nute' Ni zat ding Julia Ward Howe in ngaihsutna hong nei masa hi. Aman June 2 pen Nute Ni a zat dingin hoihsa hi. Ahizongin nute ni a phuan khia pen Ms.Ann Jarvis hi ci-in kiciamteh hi. America gam Webster,Taylor Country,West Virginia a teeng Mr.Granville Jarvis leh Mrs.Ann Marie Reeves te sung pan May 1,1864 in Ms.Ann Jarvis hong piang hi. Unau 11 pha uh a, kum 1 a phak laitak Grafton ah peem uh hi. Kum 1881 ciangin Augusta Female Academy (Mary Baldwin College), Staunton,Virginia ah laisin hi. A laisin a zawh khitciang kum 7 sung Grafton khua ah sangsia sem hi. A neu lai a kipan a nu it mahmah ahihmain a nu nasep te huh den hi. Ms.Ann Jarvis in kum 12 a phak a kipan a lungsim tawngah Nute Ni bawl ding lunggulhna nei khin hi.A nu in May 5,1905 kumin sih san hi. A nu sih khit ciangin Company ah nasep kawmin Nute itna lai (pamphlets) gelhin hawm khia zel hi.
May 5,1907 kum Nipi ni-in a nu sih zawh kumnih cin phawkna St.Andrews Methodist Episcopal Church,Philadelphia ah kibawl hi. Aman pawlpi upate tungah Nute tawh kisai thugenna ngen hi. A sisa nute phawkna in paakkang leh adam lai nute phawkna paaksa n mipi 500 tungah hawmkhia hi. Tua pan miten nute thupina hong thei siam zel uh hi. Kum 1909 ciangin US gam state 45, Canada, Mexico, Hawaii leh Puerto Rica te ah kizeel hi. Kum 1910 ciangin US gambup ah zat dingin Congress ah ngetna pia hi. US kumpi tungah a ngetna om bangin, 1914 May 8, in US President Woodrow Wilson in kipsakna nei hi. Tua akipan leitunga gam thupi pen American ten kumsim in May kha nipi nihna “Nute’ Ni” in zang den hi.
NU cih kammal limlim pen a deihhuai khat hi ding hi. Bang hang hiam cih leh a zatna te ngaihsun leeng thupi hi. Hih i teenna leitung mah mah zong ‘mother earth’ kici ngiat hi. I gam India bang zong ‘ mother India’ kici in zogam pen ‘tuunnu’ Zogam’ kici ngiat hi. Pianpih pau mah mah zong ‘mother tongue’ kici hi. Nu cih kammal a thupizia kitel mah mah hi. Tate pen nute tawh tam omkhawm zaw uh ahihmanin pate sangin nute ngaizaw mai uh hi. Tua ahihmanin zong sam mun zaw uh hi. Naupang khat a kah ciangin zong ‘pa aw’ ci lo in ‘nu aw’ ci in a nu sam hi. I lungdam ciangin nu min ki lo in i dah ciangin zong nute min mah kilo kha zel hi. Papi te zong vai ciah a tun ciang un a kan masak pen uh nute mah hi. Naupangte kiangah “Na nu koiah om a hia?” ci masa pen uh hi.
Nute in tate a itna pen thupi lua ahih manin gensiam haksa mah mah hi. Mihing kam siamna tawh genkhit zawh ding hi lo hi. Mihing mit tawh ki mu thei bek panin nute itna kiteh thei lo hi. Nu ten tate a pian khiat nangin gimna naakpi takin hong thuak masa uh hi. A gil sung uah kha 10 hong paai uh hi. Khanglui ten naupaai te pen thaltang paai tawh genteh uh hi. Hi takpi hi, kamsia le uh sihtheihna hi gige hi. Tate hong pian khit kha 6 val bang nuten a nawitui uh tawh vaak lai uh hi. Tate hong khanglian in nu’ thu manglo in nute peuh ki lungkham sak thei laideep hi. Nuten a tate a khialh ciangin tai hi, bet a kuul leh zong beng mai uh hi. Ahizongin hihte khempeuh pen a tate uh hoih ding a deih luat man uh ahi hi. A tom in a it man uh kici thei hi.
Nute pen tate adingin a masa pen sangsia ahi uh hi. Bang hang hiam cih leh taten school a lut ma pek nangawn pan in nute tung pan thu tampi thei uh hi. Nu ten a tate uh thuhilh in lamman ah kha uh hi. Nute pen innkuan sung a nuamsak thei ahi uh hi. Nu a om nawn lohna innkuan sung pen hawmsuah in lunglen huai hi. Innkuan sung zong nute pil in vaihawm siam leh a nuam hi lel mai hi. Tua ahihmanin innkuan nuam a om theih nangin nuten mawhpuakna lianpi nei uh hi. Nute’ Ni hong tun ciangin nanu a nungta lai ahih leh hopih in lungdamko in. Na hih theih zah in pahtawi in lungdam sak in. Paak leh vanthak khatpeuh leisak hamtang in. Kamsiatna tawh na nu in hong sihsan khin ahih phial leh zong na nu hanah hawh in. Na nu han siangtho tak in zeem in. Tua hileh nute lungdam ding uh a, nute’ thupha kingah thei ding hi.Happy Mothers' day!


-- 
N.Pautunthang
H/No.149, Kawlbem
Champhai District
Mizoram State
INDIA - 796290
See More...

Zomi National Day

ORGANISATION
Zomi National Day: 20th February
The Zo people are proud of this day because it epitomizes their struggle for a place in the sun, a struggle that began almost a hundred years ago amongst the Zomi of Burma under the banner of the Chin Hills Union Organisation (CHUO).

On 20th February, 1928 the Chin Hills Union Organisation (CHUO) was formed in the Chin Hills of Burma. This was a milestone in the history of the people because for the first time a home-grown political organization was formed. It also laid down the foundation for the introduction of a national day.

The first general meeting of the Chin Hills Union Organization was successfully held at Ware Village, Chin State on 29 September, 1932. The meeting resolved to work together for success in the fields of education, health, economy and social affairs. They also took the difficult and painful decision to drive out the imperialists as soon as possible. In fact, they extended their whole-hearted help in the 1936 Students’ Strike. Subsequently the political momentum picked up with the CHUO submitting nine petitions to the British Burma Government for the improvement of Chin Hills in various fields, including:
[A] to grant equal rights in administration to Zomi similar to other foreign national;

[B] to administer Chin Hills according to the rules and regulations adopted by the Zomi;

[C] to permit freedom of religions;

[D] to allow Zomi to have freedom of relationship with any nationality;

[E] to grant independence to Zomi simultaneously with Myanmar.
There was heated debate between the CHUO leaders and the British on the above memorandum. The Zomi were very angry with the unfriendly attitudes of the British, thus demonstrations against the Government took place in various parts of Kanpetlet. The 36 members of circle Chairmen declared their resignations from the public service in defiance of the detention of Zomi political leaders. Demonstrations against the Government also took place in many parts of the area. They said that they would no longer pay tax and would not also serve as their coolies.

Furthermore, Aung San-Atlee Agreement was signed on 27 January 1947. In line with the agreement, the Constituent Assembly was to be elected to determine future administrative affairs of Myanmar. As such, Panglong Conference was held on 7 February 1947 and Panglong Agreement was signed on 12 February 1947.

Frontier Areas Committee of Enquiry was formed in March 1947 under the chairmanship of the Committee, the Zomi opted to elect their own respective constituent assembly.

At the request of the Zomi, Chin Hills Enquiry Commission was formed with three members on 5 February 1948. The Commission conducted enquiry from 12 to 23 February 1948 and they recommended the introduction of the rule of democratic system of administration in Chin Hills and to grant compensation to the chiefs and headmen.

A general meeting was held in Falam from 19 to 22 February to make a choice on the administrative system in Chin Hills and the election of Zomi representatives. The meeting was attended by over 5000 representatives of Zomi.

On 20 February 1948, the representative of Tedim, U Thawng Za Khup submitted a proposal in the general meeting. According to his proposal the Zomi had suffered untold misery under the hereditary feudal chiefs and headmen. They imposed heavy taxes on the common people. So, the majority of Zomi were in favour of the abolition of hereditary feudal system of administration and they would like to bring about modern democratic system of administration in the Chin Hill.

The popular vote was taken and 5000 representatives voted in favour of the proposal whereas 17 representatives voted against the proposal. Colonialism, the rule of hereditary feudal system by chiefs and headmen were then eliminated for the first time in Chin Hills at this mass meeting and introduced the democratic system which advocates the rule of the people by the people for the people. It is landmark in the history of Chin Hills because it was the first time that all the Zomi were able to hold the general meeting and achieves national unity among themselves. So, 20 February is a historic and meaningful day for the Zomi because all the Zomi were able to achieve national solidarity and unity on this very day.

On 9 October 1950, the Chin Affairs Council decided officially to honour 20 February as Zomi National Day. Since then, the Day was observed as one of the National Holiday in Burma. The Day had been celebrated by Zomi worldwide till today although the Burmese Government officially recorded as Chin National Day. It is, therefore, the fundamental duty of all Zomi to safeguard its National Day, to preserve and maintain its culture, language, religion, and literature if we would like to keep our Zomi identity among the family of nations.
See More...

Zomi nampi ni (4/4)

Zomi Nam Ni pen Tuunkha (February) 20 ni-in kiciamteh hi. Hih ni in muhna toi tawh hong piangkhia vat hilo-in minam leh gam itna lianpi tawh hong kipan khia ahi hi. Hih Zomi Nam Ni hong piankhiatna thu pen thuk-in zai-a, zong sang mahmah hi. Hih ni-in Zomite’ adingin suahtakna, ki-it kilemna, minam vai leh cikmah cianga a mangthang ngei nawnlo ding Zomite’ tangthu mungpi khat ahi hi.
See More...

Zomi nampi ni (2/4)

Zomi Nam Ni pen Tuunkha (February) 20 ni-in kiciamteh hi. Hih ni in muhna toi tawh hong piangkhia vat hilo-in minam leh gam itna lianpi tawh hong kipan khia ahi hi. Hih Zomi Nam Ni hong piankhiatna thu pen thuk-in zai-a, zong sang mahmah hi. Hih ni-in Zomite’ adingin suahtakna, ki-it kilemna, minam vai leh cikmah cianga a mangthang ngei nawnlo ding Zomite’ tangthu mungpi khat ahi hi.


Zomite’ adingin Zomi Nam Ni a hong piankhiatna thu tel taka ih theihtheih nadingin hih banga a hong piankhiatna tangthu tawmbeek ih theihloh kiphamawh hi. Mikang kumpi in ni suahna lam gamte hong keeka, India ciang hong tung ta hi. India panin Kawlgam khanglam teng 1824 kumin hong la hi. 1852 kum tak ciangin Kawlgam phellang hong laaksak khin ta uh hi. 1885 kum ciangin Kawlgam buppi hong nuaisiah uhhi.
Tua hun laitakin Zogam pen ei le ei ki-ukna India leh Kawlgam kikal-ah om hi. Zogam in Kumpi neilo-in mi khempeuh kumpi leh nautang kici hi. Ki-ukna Thukhunpi kineilo hi. Hih bangtengin gamkeek, huang-eu Mikangte in hong muh ciangun Zogam hong sim uh a, kum tampi hong sim khit 1896 ciangin Zogam hong la zo uh a, 1907 ciangin Zomite’ deihna hilo, Mikang kumpi deihna tawh ki-ukna hong bawlsakin Zomi tangpi tangta deihna donglo-a, Zomi leh Zogam uk ding Ukpi (Feudal Chief) hong guan ziau uhhi.
Tua banga hong bawlnate uh kithuak nuam tuan lo-in Kawlgam sunga om minam kimte tawh a kibangin Zomite in Mikangte ih dona tangthu ciaptehna-in Zomi Nam Ni hong piankhia ahi hi. Tua tangthu leh-et kik leng:-
1939 kum khit ciangin suahtakna ngah nanga hanciamna hong nasia semsem hi. Zomite’ khuamuhna zong hong zai semsema, Zomi Kipawlkhopna panmunlente in gamkeek Mikang kumpi’ tungah anuaia bangin nam 9 na ngen uh hi. Tuate in:-
1.  Zogam in Zanggam tawh a kibanga ki-ukna lama phattuamna angah nading.
2.  Zogam ki-ukna pen Zomite deihna tawh kizui-a Thukhunpi bawlnang.
3.    Pilna lam, cidamna lam leh sumzuak sumleinate a khantoh nanga puahphat nang.
4.    Zogam pilna sanglam aman langa puahphat nang.
5.    Suakta taka Biakna zuih theih nang.
6.    Zogam lampi kizopna amanlanga hong bawlsak nang.
7.    Zogam leh Zanggam suakta takin kikawm kizop theih nang.
8.    Zomite mimam dangte tawh liangko kikima kizop theih nang.
9.    Kawlgam in suahtakna a ngah ciangin Zogam in zong a kibanga a ngah pah nang.
ci-in thu nam 9 na ngen uh hi.

Hih atunga ngetna nam 9 te Mikang kumpi in a piak ding sangsikin, hih kipawlna a bei nang hanciam lai hi. Makai teng zong gamvai (politics) a sep nawn loh nang uh thupia zawsop hi. Ahih hangin mipi-in Mikangte’ vaihawmna a deihlohna uh nakpi takin lakkhia uh ahih manin Kanpetlet pan Mikangte taikhia uh hi.
Kawlgam in Suahtakna ih ngah cil ahi 1949 kum-a ki-at Gambup Thukhunpi tawh kizui-in Paliman (Parliament) a a dawl tungnung leh a nuainung ci-in dei nih om hi. Zomi namte adingin tua Paliman dawl nih aitang palai puak ding hong kul ta hi. Palimanah Zomi tangpi tangtate’ lungkimna tawh a kitel palai puak ding ahih hangin Minam kim Palimante- ah gamke dangte bangin Ukpite leh Khawk-ukte’ tel palai puak ding maw- cih thu kitelkhiatna hong omta hi. Tua thu siangsak dingin Zomite kimtaka thu kikupkhopna akhatveina Zomi Nambup Khawmpi (Zomi National Conference) Falam khua-ah 1948 kum Tuun kha (February) kha 12 ni pan 22 ni dong nasia takin kibawl hi. Tua khawmpi a ni nihni-in Tedim pana Pu Thang Khaw Kai in thu sunna nei hi. Tua in Suahtakna ngah ma hun lai-in Zogamah Gamkeekte’ hong nutsiat gamah hoihlo ahi hi.

Ukpite leh Khawkukte’ hong uk cipna hanga a piang mi zawng tangpi tangta’ tungah kilawm kituak lo-a siah donna, kuli vanpuate thaman pia lo-a sawlna, mizawng nautangte in khua-ul sisan luanga a thalawhsa, a sepsa tungah thuman lo-pi a laksakna, akipan a thuneihnate uh uang zatluatnate’ hangin nakpi takin gentheihna kithuak hi. Tua ahihmanin hih Ukpi ngeina tawh ki-ukna a zung natawmin longkhia-a ei leh ei suakta taka mipi’deih ngeina tawh ki-uk na’ng cih ahi hi. Tua a thusun pen Falam khua huam Lailun khua pan palai Pu Chun mang leh Kanpetlet pan palai Pu Thang Muangte nih in thukimpih pah uhhi. Tua a thusun thukimpihna mipi vote tawh a khensak uh ciangin mipi 5000 sung pan vote sagih bek in nial-a vote 4993 in thakhat thu-in lungkimpih ahih manin kikipsak pah hi. Hih banga atamzaw thukimna tawh Ukpi ngeina a kibeisak nadingin Zomi nam khempeuh mipi’ deihna tawh ki-ukna ahi Democracy huihdam kidik kha a, khuamuhna mittang hong keuh ta hi.

Hih banga kikhopna a kibawl khit phetin thuvaihawm pawl in Ukpite a kibeisak manin liauna (compensation) dangka 500,000 piapah hi. Tua dangka pen a zaa lianpen panin a zaa neupen dong 70,000; 20,000; 5000; 1000 leh 100 cih bangin seh hawmsak uh hi. Tua pana kipanin kum tampi a kithuak ki-ukcipna, kigawtna leh Ukpite’ siahkaihna khut nuai pan kisuakta ta hi.
1.         Hih banga Falam khua-a a kibawl khawmpi in gamkeekte’ hong nutsiat gam hoihlo ahi ukpi ngeina tawh ki-ukna a kibeisak bek tham lo-in,
Zomite’ khang tangthu sungah kithutuah diamdiama Zomi Nam Ni bawl theih denna,
2.         Mipi atamzaw deihna tawh ki-ukna ahi Democracy ngeina zatna
Suahtakna a ngah cil Kawlgam sunga teeng minam tuamtuamte tawh liangko kikim a,
3.         Kipumkhatna ngahin ih gam a kip den na’ng leh Zomite minam vai lampan deihta kipanpihna zong ahi hi.
Gamkeekte’ hong guat gamh hoihlo Ukpi ngeina tawh ki-ukna a beina ni ciapteh nadingin Theinosih kha (February) 20 ni pen Zomi Nambup adingin ni thupi pen ni hi, cih Kawlgam sung bek thamlo leitung buppi in hong theihpih nading deihna tawh 1950 kumin Falam khua-ah Zomi Nam Ni nasia takin kibawla, tua lai-ah Kumpipa Sao Shwe Thaik leh a pawlte zong na kah uh hi. Hih bang teng ciangin “ZOMI NAMPI NI” hong piangkhia ahi hi. Zomi a kici peuhmah in hih ni thupi ni kumsimin bawl dena, a kip tawntung nadingin Zomi khempeuh ii mawhpuak ahi hi.

Note: Hih article hitaleh Innpite tangthu leh Zomi folklorete pen ka etphat kik ciang in a kaikhawm Rev Thang Siam Lian kici a, a article gelhte min om kimlo hi. Tua man in credit kipia theilo hi. 
Written by Tg Vungh Za Pau
See More...

Zomi nampi ni (3/4)

Zomi Nampi ni
By.Pu Chin Sian Thang 
Zomi nampi ni, akici kammal khempeuh in bang gam bang gam ah ahizongin, kua mi nam kua mi namte kiangah ahizongin, gambuppi’ vai thupi khat, tangtut ni, gualzawh ni ki-ciaptehna ni hi kim hi. Tua ahihmah bangin, Zomi Nam Ni i cih in zong, Zomi buppi’ suahtakni, Zomigam kiukna i kheel zawh ni, Zomi buppi’n democracy i ngah ni, cihnopna hi.

Zomi Nampi Ni pen 1948 kum, February 20 ni-a piang hi. Tua ma in, i Zomigam bangci hiam cih theih huai hi. Tua hun lai-in, Zomigam ki-ukna pen bang Upadi tawh ki-uk hiam cih leh Chin Hills Regulation Act akici, British Kumpi’n 1896 kuma abawl upadi tawh ki-uk hi. Tua upadi in tu-a, i Zomigam sung teng bek hilo-in, tulaitaka Mizoram akici Lushai Hills teng, Manipur gam singtang teng, tu laitaka Nagaland akici gam teng, tu-a Sagaing Division sunga kihel Sommra Hill teng leh Mizoram taw lama Cacha-chakma gamteng uk hi.

Tua the Chin Hills Regulation Act ii deihna bulpi bang hiam cihleh feudalism akici ukpi-ngeina tawh ki-ukna hi-a, ukpi te’n amau ukna gam sung teng ah, siahtung siahphei, saliang sapa, tuktha khaltha kai hi. Hausa zong ukpi-te’n apiak peuh hausa suaka, gam bup ukna pen amasa in hausa, tua khit ciangin ukpite, vuandokte, vuandok tung ah mangpi, mangpi tungah menzi cih bangin ki-uk a tua menzi pen Zomigam ah koihlo-in Kawlgam, Magway khua ah koih hi. Tua ahih manin, hih feudalism ki-ukna Zomigam ah kiphiat hen ci-a, Magway menzi zum-a ava gen ngei Pu Suang Khaw Kam zong, tua Magway khua ah va si ngei hi. Tu-a i Zomi Nam Ni pen, 1948 kum, January 4, zingsang lam nai 4:20 hun in, gambup suahtakna i ngah khit ciangin, President masa pen ahi Sao Shwe Thaike Falam ah ong pai-in, ama om sung mah in Zomi Nam Buppi kikhopna kibawl a, tua kikhoppina ah Pu Thang Za Kai (Subidar) in, ” Ukpi ngeina bei hen, gambup suahtakna kingah khin a democracy tawh ki-uk ta ahih manin, Zomigam ah zong, democracy ngeina tawh ki-uk ni “ cih thu sung a, mipi’n thukimpih maw thukimpihlo cih thu, tu-le-ding in khentat uhi. Akikhawm mi buppi 5000 val pha sung pa’n, atamzaw thamin thukimpih in, mi 17 in thukimpih lo bek hi.

Tua ahih manin, 1948, February 20 in pen Zomi buppi gualzawh ni, Zomi buppi suahtak ni, Zomi buppi democracy ngah ni, ahih manin, ZOMI NAM NI akici hi. Lam khat ah ukpi ngeina apiangsak The Chin Hills Regulation Act asih ni ahi hi. Hi bangin mipi’ deihna tawh The Chin Hills Regulation Act kiphiat khia-a, mipi deihna democracy tawh ki-uk theihna dingin, Chin Special Division Act kibawla, tua upadi tawh i Zomigam ki-uk i hih manin, siahtung siahphei om nawnlo, tuktha khaltha om nawnlo, saliang sapa om nawnlo–in, hausa upa zong, mipi teelte bek in hausa sem thei hi. Khua nga khua guk bang kigawm in khawk khat in kiseha, tua khawk sunga hausateng in khawk-uk ding teel leuleu uhi.

Tua ahih manin, ZOMI NAM NI apian’ khit ciangin, i gam sung ki-uk dan pen, khua hausa khua-sung mipi’n teel hi; tua mipi teel hausatengin khawk-uk teel leuleu uhi.Tua khawk-uk khit ciangin, vuandok, vuandok khit ciangin mangpi, mangpi khit ciangin, menzi hi-a, tua Zomigam uk menzipa pen Magway ah om nawnlo-in, tua hun lai-a Zomigam khuapi ahi Falam ah om hi. Zomigam Zumpi pen Zangkongah kikoih hi. Hi banga mipi’ deihna tawh akiphiat lohna gam, India gam bangah tu lai taka, Manipur State sunga om, Behiangzang, Tonglawn khua cihte, tuni dongin, tua The Chin Hills Regulation Act om lai ahih manin, hausate’n akhua, atui tungah siahkai lai-a, agam leitang tungah zong tuni dong thunei lai hi. Zomigam ah Zomi Nam Ni apian’na dinga avaihawm party in KSVP akici (Khamtung Suahtak Vaihawm Pawlpi) hi-a, amakaite inMaha Thray Sithu Capt. Mang Tung Nung leh Pu Thang Khaw Kai ahi uhi.

Mi Nam Ni i gen ciangin, ani thu bek ngaihsun lo-in i mi nam zong ngaihsut ding kisam hi. TV sunga ka thugenna ah, tang tawng pek pan a, ki-pan in, Zomi i kici hi, ci zo ing. Chin kici nam min pen Mikang Kumpi ong piak hi-a, sal hihna pana kingah min hi ka ci hi, min man hilo ka ci hi. Banghang hiam cih leh ei phuah hilo, ei theihloh kal a ong kipia min ahih manin, i theihloh kal in Chin-te ci-in lai ong kigelh san san a, ahi zongin e’n phawklo-in om san san hanga, khua i phawk zawk deuh, lai i gelh theih zawk deuh ciangin, i biak Pasian bulphuh in i minam min ding Tedim gam, Khuasak khua ah 1953 kum in i phuak hi. Tua hun pen Khuasak Golden Jubilee kici-a, Pu Thuam Hang leh Pu Pau Suan te tapidaw suah zawh kum sawmnga acin kum cihna hi.

Tua khawmpi-ah, i gambupa tui-phum teng kikhopna hi-a, i minam buppi tuiphum kipawlna ding ahih manin, i lawm tuiphum dangte, Kachin, Karen cih te mah bangin ei zong minam min tamsak dingin min kiphuaka, tua lai-ah Rev. Sang Fen in ” Mun khempeuh ah Zo cih kammal om kawikawi hi; Tedim ah om hi, Falam ah om hi, Halkha ah om hi; Matupi, Kanpetlet, Mindat leh Paletwa te ah zong om hi, Asho zong Zo cihna mah hi; tua tham lo-in Yaw cih zong Zo cihna mah hi; tua ahih manin i minam min dingin ZOMI ci ni; i kipawlna pen ZOMI BAPTIST CONVENTION ci ni,” ci-in thusunga, anial om loin avekpi thukim in kikipsak hi: kikipsak bek hilo-in, tua hun laitaka BBC, GS asem Dr. Sowards in hih ZOMI min pen i biak Pasian tungah, akiptawntungna ding, Pasian in azat min ahih na ding apna thu ongngetsak in, thupha ong piaksak hi.

Ei minam min ding a i biak Pasian tunga ki-ap min dang om lo hi; tua ahih mah bangin, ZOMI min tawh nasepna khempeuh Pasian in ong ompih hi. Tua ahih main, i minam ni zong ZOMI NATIONAL DAY cih ding hi zaw hi.

Hih ZOMI NAM NI (ZOMI NATIONAL DAY) pen amasa in, Pu Zahre Lian in ama suah ni tawh laih nuam a, laihzo lo hi. General Ne Win in zong Pyine (_ynfe,f) lakni tawh laih nuam a, mipi’n saangzo lo hi; tu’n zong SPDC in Pyine (_ynfe,f) Ni ding mah in, hih den a, ahih hang mipi’n saangzo lo hi hang. Bang hang hiam cih leh ZOMI cih min pen akip, akho dinga Pasian tunga i ap sa min, eima phauhsa min ahih hang hi.

Upate’n,

“ La in ah thu hi: thu in ah la hi,” acih mah bangin atunga i thugenteng la-in sa ni:

(a) February kha ni sawmnih ni, ZOMI NAM NI aw, ni lunmang ni , ni neelkaai ni aw ee.
(b) Ni lunmang ni , ni neelkaai ni aw, nunnop lamtaang i kaihni aw ee.
(a) Lia-le taang tem bang kitawi un, ZOMI NAM NI lam bang pak le’ng, lam bang pak le’ng ee.
(b) ZOMI NAM NI lam bang pak le’ng, Zomi buppi’ angtan’na hi-a, bang i thasial na diam lawm aw, na diam lawm ee.
See More...

A (1) veina GZA khawmpi

Ih gelnate Pasian in hong thukimpih a, a khatveina GZA Makaite Khawmpi (December 14-18, 2011) sung teng Kawlpi, Agapen AG biakinn ah nuamtak hong zawhpih ih biak pa Pasian tungah lungdam thu ih ko masa hi. Laisiangtho sung ah “A hun a cin ciang in” cih kammal mun tampi ah kimu hi. Leitung khuahunte hong kihei toto in, Cope Centennial Jubilee Celebration- CCJC ,(November 2010) sung Tedim khuapi ah kinei-in, tua khawmpi tungtawn in Global Zomi Alliance (GZA) hong kipan khia ahi hi. Tutung in makaite khawmpi a khatveina nuamtak kinei thei-in,hong pai makai khempeuh leh mipite kilawp mahmah hi.
GZA ngim le tup ahi “A nungta Pasian bulphuh in Zomite ki pumkhat aa a bucing khantohna neihding” cih thulupi pen kilunggulh mahmah ta cih tutung Khawmpi ah teltak in kimu thei hi. Khawmpi sungah tu aa kipan Zogam khantohna dingin nasepkhiat ding tuamtuam kikupna le khensatna kinei thei hi. Sepkhiat pah ding leh, mai lam aa sep zom dingte gelna tampi kinei aa, tua te Report #2 ah kong pulak ding hi. GZA Khawmpi tawh kisai mipi tung aa zaksakna khen 2 khen 3 suahin kong taangko ding a, tutung aa pen Report 1 a hi hi.
1). December 13, 2011 ni zintun ni hi aa, khawmpi hong kah makai te a vekpi phial mah in hunlap tak in hong kitung hi.
2). GZA Central Committee 6 te sungpan in Dr. Pau Khan En, Bishop Dr. Felix Lian Khen Thang, Dr. Do Suan Mung leh Dr. Chin Do Kham te hunlap tak in khawmpi bupsung kihel thei uh aa, nasepna leh innkuan vai tuamtuam te hangin Dr. Gin Khan Khual leh Dr. Ngul Khan Pau (JM Paupu) te hong kihel theilo uh hi.
3). Khawmpi kahding aa a kisam Standing Committee 15 sung aa member te leh a tuam aa a kisam Zomi sungpan ih muan ihsuan makai tuamtuam te a kigawm in 345 khawmpi ah hong kah thei uh aa, hongpai makai khempeuh in zong Zomite ki pumkhat aa a bucing khantoh nading lunggulh na leh veina takpi tawh hong kihel ciat uh a hih man in khawmpi hunsung khempeuh lawptak in thu kikupna ki nei ziahziah hi. India lam Zomi te sungpan Rev. Dr. Luai Chin Thang, Sia Dal Sian Pau (Ph.D. cand.) leh Rev. Go Khan Pau te hong kihel thei uh hi. Zomi leh Zogam veina tawh Singapore pan zong mi 6 hong kihel thei uh hi.
4). Local (Innteek) Hosting Committee kinei aa, a maute lawptak aa ma hongpan na hang un ih khawmpi a lawhcing ih hihi. Local Hosting Committee ah makai hongsep sak Rev. Go Za Nang leh committee member khempeuh tungah ih lungdam mahmah hi.
5). Lasa siam Stephen Vocal Band te, Fishers Quartet te, Bethel Bible College (AG) numei quartet te, Zomi Idol 2011 aa a khatna pan a thum nadong a ngah lasa siam te, Cing San, Lengtong Pauno, Lengtong Kam Khen, T.S. Khai, Cingpi, San Lun, ZOMUS group, Siamsin khangno te, lapawl tuamtuam te leh music tumsiam Farcon Band leh Ever Smile Band te ban ah lasiam leh lamsiam mimal leh group tuamtuam te in ih khawmpi hong etlawm leh nopci sak mahmah uh hi.
6). Khawmpi sung khempeuh ah Recording Secretary 3 (Rev. Cin Lian Sum, Siama Ciin Khan Cing leh Sia Gin Khan Suan) kiseh aa a mauteng in a kigen thute khempeuh limtak in laisung ah hong ciaptehsak uh hi.
7). Khawmpi sung khempeuh sunhun leh nitak hun a vekpi in Video kila aa, a phual mah ah video te kilei thei pah hi.
8). Pulpit lam a etlawm theithei dingin siama Ciang leh a lawmte ih nasia tak in hong zepsak uh aa, ih khawmpi hong thupi suahsak tuam mahmah hi.
9). Sunsung makaite meeting khempeuh Agape AG pawlpi ten innteek sem in biak inn hongzangsak uh aa, pawlpi mite in zin hongdo, an hong huansak, niangtui hong bawlsak in, khualpan zin pawl khat zong zin hong tungsak lai uh a hih man in, lungdam na lian mahmah hi.
10). Khawmpi sung nitak sim aa mipi tawh biakpiak na, lasakna leh thugen na khempeuh ZBCM huangsung ah kinei aa, a mun tangzai in a zat nuam mahmah hi. ZBCM tungah lungdam na lian hi.
11). ZYA te in Information leh transportation lam ah nasia tak in ma hongpang uh hi. Siamsin te in zinmuak na lam ah ma hongpang uh hi. Veng hausa te leh papi pawl khat te in Security hong sepsak uh aa, ah uniform uh tawh hong etlawm mahmah uh hi. Zosiam te in khawmpi sung khempeuh aa damlo te aa ding in zatui zaha leh mimal tawh sun leh zan in ma hongpang uh hi.
12). Chin Taungtan Hotel (Ko Ko Thang) ten Central Committee member teng FREE in zin hong tungsak uh hi. Sun leh zan in mei kingah, kisil nading tuisa kingah, room khempeuh ah wrireless internet kingah aa, zintun nuam kisa in ki lungdam mahmah hi.
13). Taung Zalat tuisiang bawlna company pan in, khawmpi sung tuisiang free in hongpia uh aa ki lungdam mahmah hi.
14). Nitak sim in mipi tawh lawptak in biakpiak kikhopna ki neiden aa, a tawpna nitak bang a tawmpen mipi tulsawm (10,000) sang tawmzaw loding hi ci in ki ciamteh hi.
15). Khawmpi nuamtak neih theih nading aa kumpi lampan phalna hong ngahsak sia Gin Khan Pau leh, kumpi lamtawh kisai vai khempeuh ah ma hongpang ZRDP makai pa Vum Za Nang tungah lungdam ihko hi.
16). Khawmpi sunhun sung ah Kalay district aa police a lianpen pa zong hongpai aa khamtheih guihtheih a kizuak loh a kizat loh nading in pastor te tawh na semkhawm ding hihang ci in hanthot na leh zotna thugen na hong nei hi.
Mipi zakding aa kilawm thute a banban in Report #2 leh #3 sungah kong pulak toto ding hi. Hih lai a simkha mimal khempeuh tungah ih Topa kiangpan hongpai thupha namkim hongtung tahen.
GZA Central Committee tangin,
Dr. Chin Do Kham
General Secretary
See More...

Zomi nampi ni (1/4)

Hun paisa khempeuhah Zomi Nam Ni i zat ciangin Zomi Nam Ni tangthu, ci-in 1948, February 19-22 kikal sunga Falama kibawl Chin Hills or Chin Special Division Conference (a tomin Falam khawmpi) thu gen denin, Zomi Nam Ni pen Falam khawmpi’ anniversary danin kituat kha den hi. Tua banah Falam khawmpi-ah bang kihih cih zong a theitel kitam loin, Ukpite leh Chin Hills Regulation phiatna ding beka a kibawl kisa lai hi. Ukpite leh Chin Hills Regulation phiatna pen lawhcinna ahih keileh democaracy ngahna sa in, tua phawkdenna dinga Zomi Nam Ni a kibawlbawl kisa hi. Tua ahih manin Zomi Nam Ni tangthu pen India lama omte lakah tu tanin thupisakna taktak a om zo kei tam, ka ci nuam hi. Tu tanin Manipur ah hausa kibeisak nai lo, Mizoram ah Chin Hills Regulation kiphiat nai lo hi, hi mahleh democracy gam hi zawsop hi.
Falam khawmpi a kibawlna pen a thu bulpi nam thum hi. Khatna-ah, Independence ngah lopna hi. Burma President, Sao Swe Taik in zong a uapna hih hang hi. Nihna-ah, Chin Hills kivaipuak thakdan ding a geel dinga kibawl, Chin Hills Inquiry Commission in mipi ngaihdan a lakna hi. Thumna-ah Burma Parliament Upper House-ah Chin Hills adingin seat guk kiseh hi. Hih seat guk pen a cilin ukpite tanvo dingin kituat hi. Chin Hills-ah ukpi leh hausa tampi om ahih manin a kua pen in tang ding cih buaina om masa hi. A nung ciangin mipite mahmah in teel ding, cih thu kituh piang leuleu hi. Hih thu khensatna ding a bulpi khat ahi hi. Tua hi napi, khawmpi-ah lamet zah sangin thu khauh in, a tawpah ukpite phiatna tanin thupukna tung hi. Tua ciang, Falam khawmpi-ah mi 5000 paikhawm ci-in kigen zel hi. A taktakin khawmpi pen Town Hall-ah kizang hi a, “mi 500 kaan pha lo ding hi, ukpite phiat ni bangin a nuaktai tam ahih manin nitaak ann bang val zihziah” ci-in tua lai-a ann huana tanu a seem khat in hong hilh hi.
Zomi Nam Ni hong kipatna taktak pen Zo Zum i kicih Chin Affairs Council (Chin Hills Parliament Member teng) in 1950, October 9 ni-a Zomi Nam Ni neih ding thupukna a bawl uh pan hizaw a, 1951, February 20 ni-in Mindat ah Zomi Nam Ni khatveina bawl pah uh hi. Chin Affairs Council deihna bulpi in – Zomite pen India, Burma leh Bangladesh sungah i om hang minam tuam i hihna leh gam tuam nei i hihna bei ahih pah lohna, gam thumah kikhen mah leng minam khat i hihna i kimanggilh lohna ding leh gam tuam minam tuam i hihna i kepcin den ding, cih teng hi. A ni dinga February 20 ni a teelna uh pen 1948, Febuary 20 ni-a Falam khawmpi in Chin Hills maban kalsuandan ding tawh kisai khensatna ahih keileh suahtakna vai tawh kisaia a kisampi teng a zawh siang theih ni ahih man hi. Ukpite leh Chin Hills Regulation a phiat ni ahih man hizaw loin vai haksapi teng a kisiansak theih ni ahih man hi.
Tua ahih manin ‘Zomi Nam Ni’ ahih keileh ‘Zomi National Day’ tawh kisai-ah a thupi pen ‘Nam or Minam or Minampi’ ahih keileh ‘National’ cih thumal ahi hi. Burma kumpi in Zomi Nam Ni i neih a zakdahnapi pen leh hong dal denna bulpi pen a ‘Zomi (Chin)’ hiam, a ‘Ni’ hiam hi loin a ‘National’ cih thumal hang ahi hi. Burma ah Zomite leh Kawlte cihloh National Day a nei namdang omlo hi. Tua ahih manin Zomi Nam Ni hihna taktak i telna dingin ‘Minam’ cih khiatna ahih keileh gam tuam leh minam tuam i hihna i tel masak ding kisam hi.
Zomite in Kalay-Kabaw zanggamah gal i lelh manin AD 1400 ki-im pan Zogam i cih khamtung gam kizuan hi. Gam hawm leh keendang lak ahih mah bangin suakta takin ki-om to a, kuama uk loin gam tuam minam tuam khatin British hong khan dong kiding hi.
British ten 1760 kum panin tulai taka Bangladesh kici gama Zomite tenna sung tungin Zogam keek hong pan uh a, 1891 kum teh Zogam buppi a khut nuai uah tum hi. British ten Zogam pen Burma Province, Assam Province (India) leh Bengal Province (Bangladesh) ah hong khenkham mahleh, gam tuam minam tuam i hihna hong kepcinsak den veve hi. Bengal Province-ah ‘The Chittagong Hill Tracts Regulation, 1900’ dan zatna, ‘Chittagong Hill Tracts’ sungah, Tripura-ah ‘Hill Tripperah’ sungah leh Manipur-ah ‘Hill Areas’ sungah cih bangin hong dei tuamin, Political Agent in hong vaan hi.
Chin Hills leh Lushai Hills zong gam tuam a hihna tawh Foreign Department khut sungah hong koih in, 'Foreign Jurisdiction Act, 1890' dan tawh hong uk a, 1895 kum pan 'Sched­uled District Act, 1874' zatna huam sungah hong koih tuam lai hi. 'Scheduled District' (Tribal Area) pen British in gamdang a ukzia ngeina tawh a uk, India leh Burma gam khawnga kizang dante zat lohna ding bial (gam), cihna hi. (To remove the area from operation of general law applied in India and Burma). Tual sung kivaipuakna dingin Chin Hills Regulation, 1896 (Chin Hills Regulation Act hi lo) hong bawlsak lai uh a, hih pen Chin Hills-ah 1897 kum pan, Luhsai Hills-ah 1911 kum pan kizang hi.
1875 kum pana Luhsai Hills tawh a kisu kha ‘Bengal Eastern Frontier Regulation, 1873 (Regulation V of 1873)’ dan pen 1925 kuma a kipuahphat (amended) teh Lushai Hills adingin hoih seem hi. Hun paisa-ah phalna lo tawh Lushai Hills mite Vai gamah a lut ding dalna-a kizang hih dan pen kilumlet in, phalna lo tawh Lushai Hills-ah Vaite a lut ding dalna-in hong kileh zat kik ta hi. 'Inner Line Regulation 1873' zong a kici hih dan pen tu dong kizang sual lai a, Inner Line Permit (ILP) nei loin zanggam mite (Vaite) Mizoramah lut phal hi lo hi. British kumpi in hih banga kep tuamna hong neih mai bek hi loin, 1892 kumin Calcutta-ah 'Chin-Lushai Conference' bawlin Zogam leitang teng gawmkhawm kikna ding vaihawm lai uh hi. Ahi zongin, 1895 kuma Bengal Province pana kisai South Lushai Hills leh Assam Province pana kisai North Lushai Hills gawmin Assam Province Governor khut sungah a kikoih cihloh a dang teng dinkhawl suak hi.
Simon Commission deihna tawh kituaka 1935 kuma Government of India Act leh Government of Burma Act a kibawl teh British kumpi in Zogam (a diakin Lushai Hills leh Chin Hills) a kep tuamna kipsak seem hi. Tua-ah Tribal Area-te (Sched­uled Area or Frontier Area) khualna kiciansak mahmah hi. Section 311, Clause (1)-ah – “Tribal mite pen India gamgi dung depa omte hiam, Baluchistan gama omte hiam hi uh a; tuate gam pen British India hiam, British Burma hiam ii gambeu khat hi lo a, Indian state zong hi lo a, gamdang khat peuh’ gam hi tuan lo hi, ci hi.” (‘Tribal Areas’ means the areas along the frontiers of India or in Baluchistan which are not part of British India or of Burma or of any Indian States or of any foreign States). Section 91-na siksana British kumpipa King George VI in 1936, March 3 ni-in 'Excluded Order' a bawlah, Excluded Area-te pen British India gam sungah kihel lo a hihna, kician takin gen hi. (Tribal Areas were excluded from the scope of British India). Section 91/92 siksanin “India leh Burma gama kizang dan peuhmah Tribal Area-ah a guideline kaana zat thei hi lo ding hi,” ci lai hi.
India lam tawh a kibang lianin, Government of Burma Act, 1935, Second Schedule – Part One-ah Excluded Area huam khak teng kician takin gen a, tua sungah Chin Hills-a kipan Zomite tenna teng phial kihel hi. Tua ahih manin Zogam pen Chin, Kachin leh Shan gam teng ukna dinga a kibawl Department of Frontier Areas Administration (FAA) tungtawnin Governor in direct-in uk a, Burma Legislative Council (Ministerial Burma) tawh kisai kha ngei lo hi.
Hih bang teng i dinmun a hihna leh gam tuam minam tuam i hihna tawh kizui-in, India independence vai sai lai-in Lushai Hills pen independent hiam, India tawh kipawl hiam, Burma tawh kipawl hiam, khat peuhpeuh deihteel thei ding dinmunah ding hi napi, Galpi Nihna hun laia 'Atlantic Charter' tawh kizuia Lushai Hills Superintendent, Maj. A.G. McCall in “British nong panpih uh a, gualzawhna i tanleh gal ven khit pan na gam uh maban ding pen nomau khutah kikoih ding hi” (Your destiny is at your own hand) a cih zong zang phatuam thei loin, politics lama khawmuhna niam man leh makaite kithutuah loh man tawh thukimna kician om lopi-in Khawtinkhuma leh Ch Saprawnga-te thu tawh Lushai Hills pen India nuaiah lut hi. 1966, March 1 ni-in Laldenga makaihna tawh Mizo National Front in independence phu kik mahleh pang suak zo loin kum sawmnih khit, 1986 kumin India nuai mahah lut kik hi. Tun 2007 kuma UNO in a puan 'United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples' tungtawnin Zogam tun kik theihna ding lampi a om diam, cih pen Zo Reunification Organisation (ZORO) in a kingakna neihsun hi phot ta hi.
Burma independence vai sai lai-in Chin Hills pen deih teel thei dinmunah ding ahih mah bangin Kachin gam leh Shan gam tawh kipawlin mala uh a, British khut nuai pan suahtak ding ut luatna leh Kawl makaipi Aung San muanna tawh 1947, February 12 ni-in Shan gam, Panglong khua-ah Chin Hills tangin ukpite ahi, Pu Thawng Za Khup (Saizang), Pu Hlur Hmung (Falam) leh Pu Kio Mang (Hakha) ten Burma tawh suahtakna lakhawm ding leh kum sawm sung kipawlkhawm (Union) phot ding, cih deih teelna tawh thukimna suai kai uh hi. Burma nuai-ah lutna hiam, om suakna ding hiama suaikai hi lo uh hi. British ten hong khual mahmah uh ahih manin Panglong thukimna bek tawh hun sa lo ahih keileh ukpite ngaihdan a theih khit uh teh, Burma tawh kipawl ding tawh kisaia mi tamzaw ngaihdan lakna Frontier Areas Committee of Inquiry makaihna tawh 1947, April kha sungin Maymyo (Pyin Oo Lwin) ah bawl lai uh a, tua panin Burma tawh kipawl ding kikipsak pan hi.

Hih bangin Lushai Hills pen India nuai-ah a lut zawh leh Chin Hills pen Burma tawh a kipawl zawh kum 60 val khin ta mahleh gam tuam minam tuam i hihna a vaang bei thei nai tuan lo hi. Tu tanin India-a state tuamtuam 28 lakah Mizoram in deihsak tuamna (special status) ngah lai-in, 'Inner Line Regulation 1873' leh Chin Hills Regulation’ zong khahsuah loin om lai hi. Chin State in zong deihsak tuamna ngah to lai a, Myanmar Constitution 2008 dungzui-in zong State leh Region liante dinmun tawh a kikim State hihna leh Council of Ministers neih zah mah a neih banah, Chin State pualam Sagaing Region, Magwe Region leh Rakhine State-te ah Chin Affairs Minister khat tek hong koihsak lai hi.
Manipur ah zong i deih zah hi kei mahleh, British hun pan tu dong kep tuamna kingah toto in, ‘The Manipur State Hill Peoples (Admin­istration) Regulation 1947’, ‘The Manipur (Village Authorities in Hill Areas) Act 1956’, ‘The Manipur (Hill Areas) District Coun­cils Act 1971’ cih dante in a tuam i hihna hong kilangsak mahmah hi. Tu ciangin Manipur banah Assam mun pawl khat leh Tripura-a om i minampih teng pen Autonomous District Council tawh, Bangladesh gama omte zong Chittagong Hill Tarcts Regional Council tawh cih bangin kivaipuakin om ciat sam uh hi.
Tua hi a, Zomi Nam Ni’ tup leh ngim taktak pen i gam leh i minam i kepcin suak theihna ding, Zo suan teng minam khat hi hang cih i pom theih ciatna ding, minampi (nation) khata i kilomkhawm theihna ding leh minam thupi khat leh gam thupi khat i phuhkhop theihna ding, cih teng hi diak hi.  Tua ahih manin, minampi khatin bangci kilomkhawm ding i hi hiam cih pen i awlmawhpi ding hi ta hi.
Tua dingin kei muhna ah a min (minam min) thupi mahmah mahleh a masa pen lo hi. Tu dinmunah politically-in Mizo a pom teng Mizo, Kuki a pom teng Kuki, Zomi a pom teng Zomi, Chin a pom teng Chin cih dana a pai hang, Sociologically-in Chin, Zomi, Kuki leh Mizo cihte pen i minam bup genna hi khin veve hi. A taktakin minam bup min nei nailo hi hang. Zo suan teng pen minam khat hi hang, cih i kipomtuah ding kisam masa pen ka sa hi.
Tua banah lai khat i neih mengmeng ding poimawh ka sa mahmah hi. Tua dingin ei sunga mi tam pen zat leh a khangto pen ahi Mizo lai zang khawm thei tek leng i vai tampi tak hong dawn ding hi, cih maizum loin takin ka pulak nuam hi. I pau i hamte nusia-in Mizo kam bek zang ciat ni, ka cihna hi loin primary school level ciangah Mizo lai pen subject khatin tawi tek leng ka cihna hi lel hi.
A tawpna-ah, i minam hong makaite pen Nationalist a hih uh kul a, tuni-a hih taka hong paikhawm makai teng pen nationalist hi-in i kithei hiam, nationalist hi-in kithei i hihleh i thu buaipihte Nation or National issue a cing hiam? cih i suut ding kul ta hi. Nation politics lo buang politics picing om lo hi. Hih leitungah a suakta gam leh a khawsuak minam phuh zaha a haksa leh a thupi nasep dang om lo hi.
“Zomi Nationalism khangto semsem hen la, Zogam leh Zomi minam kip tawntung hen”
Behlap: Zomi a pom teng Minam (Nation) khat hi ding hi hang, i cihleh a vai tuam ding, Zosuan teng minam khat hi hang, i cihleh a vai tuam ding hi.
[Hih thu/paper pen ZEPADA, Delhi Working Group makaihna tawh Feb. 20, 2012 ni-a Mizoram House, Vasant Vihar, New Delhi-a kibawlObservance of 64th Zomi Nam Ni and Consultative Meeting-a kisimkhia ahi hi].
By: J. Thang Lian Pau
See More...

|| Mate leh

see more

|| Um mahmah

bang a hia le