Showing posts with label Ngeina. Show all posts
Showing posts with label Ngeina. Show all posts

[Ngeina] Min kiphuah zia

Zomite Minphuahzia-in Nampi Hihna Kilanghsak:

Ngeina lamsang alunggulh khangno honkhat nei I-hihman-in aam tak-a I-gelhzeel hi-a, atelkhinte-in I-kitelsiam ciatding I-kingen masa uhhi.

Zomi cihpen minam min ding-in kiimlehpaam adiak-in Zogam khanglamte-in asaan zawhlohna ahang kician mahmah tampite' lak-ah hih atumdang minphuahzia-pen nam-khat ahihi.


Zomite-in naumin aphuak ciang-in amasapen-in mintap nei-in kiphuak-hi. Tua mintap-pen' min kammal nunungpen-tawh naumin kipan-in kiphuak-a, min masapen' nung-ah neihlehlam, lungdeih, lametna, gualtungtuanna, lungkimna, dahna, lungleenna-a kipan veiina lianpite kammal khat/nih/thum-tawh akicing ding-in kiphuak-hi.

Mintap:

Zomi pasalte I' tapa masa' mintap-pen I' pa ahihi. Genzia adangkhat-ah, I' tapa-in I'pa tamh-hi. Lahpakding-in, ka' pusawn' min Awn Neng hi-a, ama' tapa ahi Thawng Zel' tapa upen (ka' pa)' min-pen Neng Khua Vungh ahihi. Ka' tapa upen' min Vungh Kim Siing hi-a, amah'n tapa aneih ciang-in kei' min-tawh kivawh dinghi.

Tapa upen mahbang-in I' tanu upen-zong I' nu tamh-in kiphuak-a, hih tapa upen leh tanu upen minphuakna-ah Zomi khempeuh ataangpi-in kibang kim-a, naakpi-a athupi leh I' angtan pihding ahihi.

Tapa nihna leh tanu nihna ahihleh numei leh pasal tankimna akidanzia-tawh kizuui-in munkhat leh munkhat, kuamkhat leh kuamkhat kidang thei-hi.

Kei' khankhiatna-tawh kizuui-in hong suutleng; I' tapa nihna leh I' tanu nihna-pen I' zii' nu leh pa' min-tawh kivawh-hi. Genzia adangkhat-ah, I' tanu/tapa nihnate-in I' sunghnu/sunghpa tamh uhhi. Lahpakding-in, ka' sunghpa' min Zen Do hi-a, ka' tapa nihna' min-pen Do Sian Tuang ahihi. Kei' khankhiatna tualphung-ah hihbang-in mintapzia kizuui-hi.

Nuupaa tankimna (gender equality) akidan diakna khua leh kuamte-ah ahihleh tanu/tapa nihnate-in anu' lam-a pulehpite tamh khollo-a, papi (pa' sanggam pasal upen) ahihkeileh pate unau nihbek sung-ah uzaw' tapa nihnate-in paneu tamh cihbang-in tanu lamzong tuabangmah-in kitamh sak-hi. Genna adangkhat-ah, hihbang tualphungte-ah I' tanu/tapa nihnate-in I' sunghnu/sunghpa tamh sak tuanlo cihna ahihi.

Zomite ataangpi-in tapa masa leh tanu masa minphuakna-ah kibangkim-a, khanggui kizopna telkhialh theihlohding zah-in ciantak-in hing kiuhkeuh sak-hi. Ka' theihkhial keileh, hihbang minphuahzia anei Zomite-pen;

Dim, Saaizaang, Teiizaang, Losau, Sihzaang, Phaileeng, Khuano, Thaangnuai, Zo, Paite, Simte, Vaaiphei, Daapzaal, Gangte, Thahdo leh Kuki cihteng ahihi (a-om laaileh hong behlap-un).

Hihbang minphuah ngeina kician I-neih man-in apu I' theih mi-khat amin I' dotteh apu' min-tawh akizop keileh tapa masa ahihlohlam kithei pah-a, ei' theih apu' min-tawh akizopleh, "aw, tapa upen nahi vemaw" kicipah thei-hi. Tanu-zong tuabangmah ahihi.

Hihpen minamdangte-tawh I-ki lamdanna, atuam vilvel I-hihna, Nampi Khat I-hihna akipsak lahsil (evidence) kician mahmah khat ahihi. Phawkpak thu-ah, I-zuih siamloh hang-in Pu Kaam Khua Thang-in aminpi-a lawhding bekmah teelzaw akici-pen Zomi hihna atawisaang nahi gige-hi, banghanghiam cihleh I-min akiphuak ciang-in khiatna nei-mahmah leh khanggui zuui-a akiphuak ahihman ahihi.

Tua ahihman-in, minpi-a kilawh-pen thusia hilo-a, minneu-a kilawh-pen thupha hizaw tuanlo-hi (I-zat siamloh athutuan hitaleh).

Minpi leh Minneu:

Pu Kaam Khua Thang' zatzia ahoihpen hitaleh kizangh siamkim tuanlo-a, Zomi ataangpi-in minneu-tawh sapding kiteel kimciat zaw-hi. Hih thu-ah Mikaangte' neih Family Name (Surname) leh First Name (Given Names) -peuhtawh I-telkhialh hetlohding thupi-hi, banghanghiam cihleh amau' zatzia atuampi hi-a, Zomite' a-zong atuam vilvel ahihi (Gamdang-ah Surname bawl akuul lehzong I-minpi I-beisak lohding ci laailaai ni).

Atung-a bang-in minneu-tawh kisap-pen kiteelzaw ahihman-in kisapding hipah-hi, banghanghiam cihleh khatleh-khat' lungdeih ki thupibawlna ahihi. Ahitazong-in khangthakte-in I-pelhding khat-ah, cikmah-a akimu ngeilo, aki theilo Zomi laaizom khatleh-khat I-ki pulaak ciang-in "minpi genlo-a, minneu bek-tawh kipulaakna" -pen pelhding kisam-hi. "Ka' minpi Zo Vaan Thang hi-in, ka' minneu Thangpi-hi, Thangpi hongci zawle-uhcin" I-cih ciang-in hong piicing suah-hi. "Keipen Thangpi hi'ng" cihviau mawklel-pen akicinglo kipulaakna hi-a, kilawm lo-hi.

Asiahuai pen-ah, Mikaang-min cihdinghiam ahihkeileh taanglaai Israelite-min cihdinghiam Luke, John,.....bek-tawh I-ki pulaak ciang-in "Zomi hihna beilo" ahihteei hang-in Zomi hihna kipulaaklo ahihlam phawk-huai mahmah ka' sa-hi, zatlohding cihna hilo-in Zomi hihna mah-tawh, "Ka' min Zo Vaan Thang hi-a, ka' tuisawpmin/Christian min Luke hi. Thangpi ahihkeileh Luke hongci le-uhcin" cihbang hileh piicing se-hi.

Asiahuai dangkhat-ah, gam thumna ahihkeileh leitung khatna gamte-a atung khinsa Zomi pawlkhat (ka' theihkhial keileh) tuisawpmin lahhilo, minpi bei-a, minneu leh minpi pan-a min malkhat-tawh mincing abawl ki-om zeuhzeuh-hi. Lahpakding-in, Zo Vaan Thang-pen aminneu Thangpi hi-a, UN-ah Thangpi cihtawh minpia ahihman-in gam thumna pan-in Family/Surname akigenteh "Thangpi Thang" ahihkeileh "Thangpi Gualnam" cihdaan-in minneu leh min tangkhat ahihkeileh minneu leh behmin agelh ki-omhi. Hihpen khial-hi I-cihpahloh hang-in I-minpi abei suak-a, khanggui simna I-theihloh kaal-in akitat ahihi (khuapihte-in hongthei veve acizong ki-omsaan na'ncin). Aziak-in, Gualnam beh sung-ah Thangpi minneu-nei naakpi-in tamding ahihman-in Zo Vaan Thang minpi akilatding akisam ahihi. Tua nangawn Zo Vaan Thang nihlehthum omthei laai-a, tuabang hun ciang-in I-pa' min-tawh genbehding hilaai-hi.

Tulaaitak-a I-phawkpakteng hi-a, kicing loding ahihman-in atheizawte-in hong kuppih totoleh khangthak Zomite-in I' minam Nampi ahihna, athupi taktak ahihna tel seemseem-in Zomi I-hihkhaak I-angtang mahmah dinghi.
 
Zokhai
See More...

[Ngeina] Zomi te' puansilh zia

1. ZOMITE’ PUAN SILH ZIA
Thu masa:  Tanglai-ih pu ih pate a kipanin ih neih ih minam puante, a silhzia, a zat zia tawh kisai lung himawhna tuamtuam a om banah, ih ngeina puate tawh kisa-ini tulai khangno pilna siamna khua muhna a tangzai zawte in itna a thuk zaw, deihna alian zaw hong heih nading deihna leh, ih zatna mun lehhun a kibang a ih neih theih nading deihna tawh hih thu kong gelh a hi hi.

 (a) PUANSILH KIPATNA
 Leitung mihingte pianna mipa leh a zi hi a, tuate geel in Pasian’ thukham a palsat a kipan khuaphawk uh a, a guaktang-un a om lam uh kithei uh hi.  “Topa Pasian in mipa leh a zi adingin zavun puan bawlsak a, amaute a silhsak hi,” ( Piancil 3: 20)  ci-in lai siangtho sungah ih mu hi.  Lai siangtho sung a ih muh mah bangin puansilh kipatna bulpi in maizum selna ahi hi. Tu dongin niik leh puan pen maizum seelna mahin kizang pen hi ci leng ki khial lo ding hi.
 A hi zongin mihing in maizum zeelna bek hilo-in khualum leh a vot do nadingin puan kisilhin nik ki teng hi. Kizemna in zong kizang hi. Mel lehsa a kilawmsak nadingin puansilh hoih zaw, a pha zaw silh zawh nadingin  a khangkhangin silh leh teen kipuahpha hi. Pumpi khanzia tawh kituakin kizepna a tuamtuam zong kinei hi. Hihte khempeuh “Niikten leh puansilh,” ih cihte ahi hi.
 Tanglai-in ei Zomite in puansilh niikten amau khut mahmah tawh bawl tawmin na kiguan zo uh hi. Hih a nuai abangin a banbanin en hi.

(b) Siamgelhna:
            Ni danglai-in ei Zomite in siam gelhna “Pheleu” na ci uh a, a namnamin na khen uh hi.
(1)   Dapzaal
(2)   Tangmai mu
(3)   Khiangkawi
(4)   Sumtaw
(5)   Maimu tang
(6)   Siallu suan
(7)   Ciangkawi

© Khauzat zia:
            Tung bel pen “Khul” hun lai pekin kizang khin zo hi cih thu tangthu kan mite in a gen hangun khau zatna tawh kisai bang huna kipan kizang hiam cih kitel theilo hi. Tangthu ciamtehte in pat khau pian ma-in  kaaltep peuh ki teng hi ci-in na gen uh hi. Pat khau kizatna bul ih tel liah loh hangin “Ciimnuai” om lai-in khau na ang khin zo ta uh hih tuak hi. Bang hang hiam cih leh, Ciimnuai mi Thang Ho leh Lian Do’ la sungah Zo dial thu na kigen zo hi.

Thang Ho leh Lian Do’ la:-
(a)    Thangho aw dialsan hong khim ve aw, Lian do aw, dial ngo hong khim veh aw,
(b)   Dial san leh dial ngo hong thuah veh aw, Ni nu tualah taang hong lam ve aw,  na ci hi.
Tua hun lai pek akipan dial san, dial ngo, dialkaang na nei khin uh cih ki thei hi. Pat a kang nam khat bek mah hinapi, Zomite in Ciimnuai hun lai pek panin khau nimzia na thei uh hi cih kician hi. Ih pu ih pate in khau na nim thei uh a, keel mul nimin sawn kai tawh na kivui uh hi. Puan na nimin dial vom, dial san na khai thei uh hi. Gam sung a leeng (leeng paak) leh Nahhi hawng la-in tuate geel sat zan khawmin huan uh a, tua pan khau san na ngah uh hi. Huan sungah Muakung na ciingin tua panin khau vom za na ngah uh hi. Tu hun ciangin mi’ bawlsa kingah thei a, tua Zo ngeinate ki nusia khin ta hi.

A. ZOMITE’ PUANSILH ZIA
            Tanglai-in papite in vangik pua-in khua lum a sak ciangin a kawnggak tung, a tailu pan puan khai (Puanmai khai) khai sukin zahmawh na sel uh hi. Numeite in zong pasalte hih mah bangin a angah khau tawh a nawi teng sinkhop dingin puan them tawh a nawi uh na sel uh hi. Numeinote in Niikteep (Mawngkhak ) teeng uh hi. Hih Niikteep kici pen khauzang tampi tak hualin kawng khau tungah khihin a zangzangin kaaisuk sipsep hi. Numei niik mah bangin teeng a, a tut ciangun pheipite geelin a nung a mai tuakah khensak a, zumna teng na seel uh hi. Pasalnote ahih leh a guaktang bek mahin a tamzaw om uh hi. Tangvalno hong hih ciangin puanza dal khat bek tawh a kisam bangin sin kawikawi-in silh uh hi. A hi zongin Leitung Galpi khatna mangkaang kumpi huh a, Zomi 1300 piantit (France) a apai uh ciangin khua muhna hong tangzai-in kizepna zong hong hithei pian ta hi.
            Ngeina mah bangin numeite in Zoniik siing mah teng den lai uh a, ukpipa Chief Pum Za Mang in, “Numei te’n niiktual teeng leh hoih ding hi,” ci-in a tanu Lia Niang Khaw Mang leh Lia Cing Khaw Cing 1938 kumin kitual tengsak hi. Tua hun akipanin Zo numei te’n niiktual ten hong kipan ahi hi.

B. ZOMITE’ PUANSILH:
            Zomite in puansilh nam tuamtuam ki nei a,:- Pualaisan, Tangcing Tualpuan, Puandum, Niiksan (Zoniik) Tualpuanza, Khephiau ahi hi. Hih puante pen puan lamdang puan hoih a ki nei ahi hi.

(a) Puanlaisan:
 Puan laisan pen taang a kipanin puan thupi hi a, pasal puan a hi hi. “Puanvaan” zong kici hi. Sihna, nopna munah tangvalte kizepnapi pen zong ahi hi. Hih puanlaisan pen tualpuanza leh puandum meel kila khawma kibawl hi a, Zomite’ (Tedem mite) phuah tawm teekteek ahi hi. Puanlaisan in Zomi nam ciaptehna ahih manin itin, zuunin, ih silh ding hi.

(b) Vanzia:
Pasalte in puanlaisan a vaan uh ciangin vei lam liangko leh a ngawng kikal panin a nung lamah paii-in taklam liangko teng kihong sak hi.


© Tangcing:
 Hih Tangcing puan pen tanglai-in haksa mahmah a, mikim in nei zolo uh hi. Khualakah  zong kisilh khollo hih tuak hi. Sih ciangin Bangkua lian, Inntual laivut kici a atongte a sih uh ciangin “Laankot” ci-in laang tuamna-in nei uh hi. Tua hi a, a tong lote in kizang thei lo hi. Sahang aih ciangin zong kizang thei hi. Sahang ai pa in tangcing puan silh a, a ngawngah la-in a nung lamah a mong tuak limtakin khih khawm a sahang kaan hi. Sahang aite in zong silh thei cihna hi.

(d) Tualpuan:
Hih pen pasal puannak ahi hi. Numeite in pat khau kheekin khau bawl uh a, tua khaute tawh pasalte puannak ding gan uh hi. Tua pen “Tualpuan” kici hi. A baan sau-in a aang kihong suak suk hi. Bangmah tawh zeem lo-in kigual gat a, khuk ciang bangin sausak hi. A kawng kawnggak tawh gak uh a, pheituam tawh kizangkhawm pah hi. Khualzinna, gamvakna, lokuanna, singpuakna-ah kisilh hi.

(e) Puandum:
Hih puandum pen numei puan ahi hi. Ngeina puan lak panin zong manpha leh a thupi pen khat ahi hi. Numei puanvan ahih manin “tongnok” a ci zong om hi.
            Hih puandum pen numeite’ a tuam vilvel ahih mah bangin nupite in si galna-ah puandum silh lo-in pai nuamlo uh hi. Hun thupi, na thupi hih na munte-ah silh uh hi. Zomite in mo a heel uh ciangin nu manin Puandum na kipia teekteek uh hi. Puandum ki teeng ngeilo a, pasal in zong kisilh ngeilo hi. Numei puan vaan pipen ahi hi. Tu hun ciangin pasal peuh in silhin, ngawngawh peuhin ok a, ututin ih zat ciangin dahhuai khasiathuai peuh ka sa liang hi. Tanga ih pu ih pate’ zatzia mahin ih zat  ding thupi hi ci-in ngaihsun ing.

(f) Niksan:
Numeite’ puan pen niksan kici hi. Nidangin tualkhau mah tawh kigan a, niksan a kicih hangin khauvom kawng nuai lam teng seelna tungah khausan kigan ahi hi. Niik pen mainul pongin kigan a, khaap thum bangin zai-in tong thum bangin sau hi. Kawng panin kawnggak khat sung bang ki thuap phei sak hi. Niikphei zong kici hi.
            Numeite in a hoih, a kilawm theithei dingin tangmai mu khiangkawi cih bang tawh zemin gan uh a, numei kizepna hoih pen khat ahi hi. Numeite in hih niik a teng uh ciangin Zo numei ahihna uh a kikipsak thei pan ahi hi. Tu hun ciangin kawlniik lim zui-in niiksan vom tawh a kawng lam leh akhe lam zomin kisausak a, Zo niik mel mah pua-in ki puahpha hi.

(g) Tualpuanza:
Tualkhau tawh a kigan tawm, zung nih kigawm, khap guk banga lianin kigan hi. Bangmah tawh gelh tuanlo-in a mawlin kigan hi. Tualpuan pen numei pasal in khualzinna, gamvahna, khualak vahna-ah kisilh thei a, zan puanin kizang hi. Mun khempeuhah silhpi penin ki nei hi.

(h) Tualpuanak:
Numeite silh dingin “Tualpuanak” kici kigan hi. Atawbo tan pha a, pasalte Tualpuanak mah bangin kisilh sak hi. A mongah sumtaw tawh kizem hi. A ban sau-in kibawl a, a banah a zeemna zong kibawl hi. Tu hun ciangin mihing nuntakzia leh khua hun kikhel zia tawh kituakin a hoih theithei dingin kipuah toto hi. Nidangin nasepna a kizang ahih hangin tu hun ciangin kizepna-in kizang a, hun thupi. ni thupite-ah kisilh zaw ta hi.

(i) Khephiau:
Hih zong numei puan mah hi a, niik banga kiteeng ahi hi. A zom leh akaang tawh kihelh a kigan hi a, puanza bangin zong a kisilh thei ahi hi. Khephiau pen Kawlgam lam pana kingah hih tuak hi. A min zong Kawl kamin “Khephiau sawng” kici a, tua panin “Khephiau” kici hi.
            Mihing khantoh zia tawh kizui-in puansilh niikten zong akhangto ih hi a, Zomite zong Mikaang kumpi hong khan’ ciangin a kawlte tawh kizopna, hong omin tanglai ngeina dialkaih leh mawngkhak kizang nawnlo-in a kilawm zaw puansilh ih zang thei ta hi. Zo ngeina puansilhte paai manglo-in keem cingin ih puah toto ta hi. Tua bangin Zomite in zong ngeina nei, puansilh niikteen a nei hi-in mi lakah minam khat hihna hong kilangsak hi. Tua ahih manin ngeina puante a zatna, a a zatzia, a mun leh a hun thei-in keemcing ciat leng, ci-in kong hanthawn hi.
            Hih ih tualpuan “Angki” leh “Zoniik tual” pen 1949 kumin Col.U Putpa makaihna tawh na kipuah hi. 1952 kum leuleu ciangin Col.U Khen Za Mung’ makaihna tawh 2nd Chin Rifles kawlgam gakkapte inn a puah leuleu hi. 1961 kum ciangin (L) Capt. Lian Cin in ama siamgatna set tawh gaanin puah leuleu hi. Hih a kiphuahna tuamtuamte gambup zat dingin kipsakna ki neilo hi. Amau’ hanciamna ciat tawh puah tuak sakna a om manin a puah uh ahi hi.
            Febuary 2, 1966 kum ciangin Zomi National Dress Committee-te  leh Tedim sangnaupangte in U Suang Za Dong, Chairman makaihna tawh puah ding a vaihawm uh hi. Tuate in Tualpuan-ak leh Zoniik pong hong suai uh a, tua a suaihna uh bangin Feb 18, 1966 kumin a zeem (design) kipsakna sanna nei uh hi. Hih a zeem a suaihna thukim pah uh hi.
            Zomi nam ni a 20 veina Feb 12, 1967 ni-in Zangkong khua Kyaikkasan tualpi a Zomi siam gelhna-ah a hoih teng amangthang lo ding deihna tawhin a tuamtuam ki kaikhawm hi. Puanlaisan, Puandum, Thungkuah (Za-ip) te tung pan a kikaikhawm, Zomite siamgelhna a hoih a ki minthang sak “Khiangkawi”  “Tangmaimu” “Sumtaw” leh thungkuah zepna kila a kizemin  kipuah pha hi.

Thukhupna:
            Hih Zomi nampuante, a silhna munding cih ciangtan lian a om loh hangin mawk silh ding kilawm lo ahih manin, hih bangin silh leeng ci-in ngaihsun ing.  “Puanlaisan” “Puandum” “Zoniik tual” leh “Khenphiau” hi teng pen Pawi bawlna mun khempeuh leh nopni dahnite-ah silh ding, “Angki” (Pasal puantual) leh numeite’ puanak siing pen lamna mun peuhpeuhah silh ding. Hih ih ngeina nampuante Pasal in peello a milipin a neih teitei ding kilawm ahih manin numei pasal ih hanciam ciat ding ahi hi. Ih nampuante ka itna leh ka pahtakna hih a nuai bangin la ka phuak hi.:-
(a)    Pu pa patsa silhpuan laisan, taang duang sawl bang bang kim ciat leenge,
(b)   Tang duang sawl bang baangkim ciat leeng, Gual lai va bang tangkim ciat leenge,
(a)     Zomi nampuan gual gen minthang, gual lai va bang laampih ve ni e,
(b)    Guallai va bang ih lampih ding, Khangsawn te’n gia bang zun lai leenge.
See More...

[Ngeina] Zothau

ZOTHAU HONG PIAN KHIATNA THU

Leitung mun tuamtuamah gal nanna ding galhiam, a khang khangin hong om suksuk hi. Tulai taka a kizang thaute pen Europe gamah 1326 AD kumin kizang ta a, gal do nadingin kum zalom sawm-le-li pawlin kipan hi ci-in ki ciamteh hi.
A.D Kum zalom sawm-le-nga hun khawnga kipanin nitumna lam gamah mikangte’ pilna hong khangin, sum bawl sumzuakna hong khang a, set tawh nasepnate hong om hi. Tua huna kipan Mikangte in mun tuamtuamah siahgam (provincial colony) hong zong ciat uh hi. English mikangte in kum zalom sawm-le-sagih kiim pawlin India gamah phualpi hong sat uh hi.

Zothau

Tua pan French-te in tuh nuam ahih manin French leh Englishte hong kikap hi. Tua-ah a gam ukpite pen sum leh thauvui thautang tawh huh tuak uh ahih manin India gam leh Kawlgam sungah thau hong tam mahmah ta hi.
 Tua bangin Mikang kumpi’n Kawlgam, Mizogam leh Manipur gamte a lak khit cianga a gammite’ thauvui thautang neihte khempeuh khopsak ahih manin, a mawkna-a Mikang kumpite’ khut tunga a piak sangin Zogamah zuak uh a, sum suah uh hi. Tua bangin Zogam nangawnah thau hong leetkhia hi.
 Zo thau tam hong kipatna: Nidanglai thau a om ma-in, ih pu ih pate in sa leh gal zong, lum leh tei tawh na that uh a, “Zanga vuisa vannuai siing ii lel, Tangsial bang sun ta’nge, Tuai zong um tui bang ka khuai hi”na ci uh hi. Pu Khan Thuam uk hun bei kuanin Kawlgam, Mizogam leh Manipur gam panin a kila thau om pianpian ta hi. Ahih hangin thau tam nai lo a, lum leh tei mah kitam zat lai hi. Ukpipa Kam Hau hong khan ciangin (1848) thau hong tam pianpian ta hi. 1857 kumin Pu Kam Hau te’n Manipur gam singtang khua khat va sim gawp uh a, Meiteite zong thangpai gawpin a Leengpa uh Chandra Kirti Singh(Ngameingam) leh a galkap 2000 val Kam Hau do dingin Tedim zuanin hong kuan uh hi. Singgial Khawtaw Meitei gun kianga om Suangsuang kicihna munah nasia takin kikap uh a, Meiteite a guallelh ciangin a suakta sunte tai uh a, a thau nusiat teng uh singhawm suanghawm sunga a seelte uh a kimu tawh, tui sung pana kingah tawh a kikaihkhop ciangin Zogamah thau hong tam thei pan hi. Pu Khaw Cin hun ciangin thau hong kicing pian ta a, Zogam a Mikangte hong tun hun 1890 kum bekin zong Zomite thaulawng 2173 hong khawmkhia uh hi.

Zomi leh thau kikhen theilo: Ih Pu ih pate in thaulawng tawh kisai koici bang ngaihsutna nei hiam cih ciangin: Nidanglai-in sa leh gal mah thupi pen hi. Lum leh tei pen mihing khat leh khat ahi a, ganhing khat peuh tawh kitanglaina bang bekah kizang thei a, thau pen a lum leh tei zatte uh tawh tehin hong kikhai mahmah hi. Thau a kitawi ciangin gal leh sa tungah gualzawhna thakhatin hong khang hi. Tua bangin Zomite’ nuntakna-ah thau hong thupi mahmah ta ahih manin a luang uh tawh na khek ngam ta uh hi. Mikang Kumpite in Zogama thau khempeuh hong khopsak na na sa mahmah uh a, a tat kik nadingin a neih a lamh khempeuh uh pia ngam uh hi. A thaulawng a it manin a sihlawh zong om ahih manin “Zomite in a zi sangin a thaulawng a it zaw hi” cih dongin Kawlgam sungah kiciamteh hi.
 Ih pu ih pate in thaulawng tawh a lungsim ngaihsutna uh na genkhia uh hi. Gal leh sa a mat-a a lungdam mahmah ciangin khawmual ah hanla sa-in thau lawnin mualsuah uh hi. Tua bek hilo-in sih ni ciangin pasal kap ngei lo-in a kah tangin min sialin thau lawn hi. Tua pen a kah tanga a ngaihsut ahi hi. Tua bangin Zomi pasal khat thau tawh kikhen thei lo hi:
 (a)     Taang hing ci a zangkhen kawlciang ko liang a bang kimciat a sangsa mualsuah leh taang kilawm e,taang kilawm e,
(b)     Sangsa mualsuah leh taang kilawme, pupa khuamual a va don ding tuk lu pal zep leh lia kilawm, lia kilawme” ci-in thau thupi asakna uh la-in na sa uh hi.

Thauvui bawlna thu: Mikangte hong tun hunin Zomite in thau nei khin bek tham lo-in thauvui nangawn bawl thei khin hi. Tua ahih manin Mikangte na dawn bawl lo uh hi. Thauvui bawl thei ahih manin Zothau tawh galleh sa adeih a ut bangun na kap zo uh hi.
Innuai ek-awng mun, ek nelna muna leite leh innuai niin teng khawmin, beel sungah tui tawh kidiah hi. Tua eklei diahna tui pen vuttui bangin kikhaih a, tua a kikhaihkhia tui (nitrate) pen citui bangin al hi. Eklei kikhaihkhiatna tui la-in citui huanin kihuan leuleu hi. Citui ih huan ciangin Zoci hong suah mah bangin, tua eklei tui huan leng hong ha liuleu a, tua pen eklei kici pah hi. Tua eklei panin thauvui ih deih bangbangin kibawl thei ta hi. Phalbi hunin eklei kihuan thei zaw deuh hi.
Thauvui a suah theih nadingin kaat (sulphur) tawh hel kul a, kaat piankhiat nadingin gatang hal keu-in kisuvui hi. Tua lo-in, theidam sing ahih kei leh hongma sing ten nenin kihal a, tua meiholte kivuisak hi. Tu-in ekleivui hai khat leh meihol vui hai khat helin tui kinelsak a, sumah a vui siang dong kisu hi. Tua bangin a vui siang dimdem dong nihvei thumvei dong kisu kikkik a, thauvui hong piang hi. A hoih leh hoih loh theih nadingin thauvui tawm khat la-in la, hal masa-in, Thauvui khu a tunga a len toh leh a hoih kici hi. A khu lei-ah a bial leh hoih nai lo kici a, kisu lai hi. Numeite in thauvui su leh sa kiman thei hi, kici hi. Mikangte hong khan ciangin kumpi sung panin kaat (sulphur) baih takin kingah thei ta hi.
 Thulakna:      Zoheisa Magazine 1988
See More...

[Ngeina] Kipi, kiten' dan

Leitungah pupa ngeina a neilo minam khat beek a om kei hi. Pupa ngeina a nei minamte, minam kician khat ahi hi. Ei Zomite in ih tenna mun lehmual zui-in Pupa ngeina a tuamtuam ih nei ciat hi. Tuate’ lakah mi a tam pente’ zat ngeina ih sin ding hi.

Pasal khat tangval a suah ciangin zi ding a zonsak akul hi. Nungak leh tangval kikawl, kithuahin, tua panin kimaltheihna a piang hi. A masa-in tatzia, hekzia, kizepzia, pianzia, nuihzia,, mit heek kituahpih khat om a, kivangngaihna a piang hi. Tua kivangngaihpihte tawh kithuahthuahin kingaihna apiang hi.

1. Zuthawl piakna:
Ih pu ih pate in kimuh, kitheihna bek tawh thugen uh hi. Thusim thu lang  a genpih ngam lawm hoih khat kinei a, BAWMTA’kici hi. Bawmtate in alawmte ki-itna kip taktak asak ciangin a lawm tangalpa’ nu leh pate’ tungah limtak a genppih hi. A nute, apate in zong a numei’ nu leh pate’ kiangah Zuthawl tawh
va hawh uh a, a tapa’ zi ding va dotsakin thu kho khat peuhpeuh va ngen uh a, tua penZUTHAWL PIA” kici hi. Zuthawl kisang thei, kinolh thei hi. A numei’ nu leh pa a thukim leh zuthawl neeksak a, a thukimna agen uh hi. A thukim kei uh leh thu tampi gen lo-in a zu alupthuk uhhi:

A kip khit uh ciangin kiciamna khat bawl uh a tua khit ciangin mopi ding hun sehin, ani ding khaubawk khihin aciamteh uh hi. Mopi ding ciangin akisamding nakhempeuh tawh kikuan pah hi. Mopite’innah thusapi in thu sungin gatang akai hi. (Hih gatang kaih cih pen tu hun a thu gente in akhilkhil a gen theih nadinga lai tawh ih thu gen ding a toma ih lak ( achhiat) dan ahi hi.) Thusapa’ tangin thusunsiam khat peuh in zong thu sung thei a, “TAAMSI” kici hi. Thusun ding teng aman siang ciangin innteek lamte zong thu kisung teng adawn kikna ding uh kikumin mun khatah tuam paikhiat uh hi. Tuate in thusapa’ thusun sung panin Manpi, Mankang, Angkhen, Kanman, Puman, Minman, Zaangdawh, Saseng pua, Moliah leh Mualkhup man akipan thu ki sung teng tawh kisai-in amau’ thukimna mipi mai-ah sungin, gatang kai kik uhhi. Thukimna a om khit ciangin mo sapuak ding kigo hi. Tua sa kigo pen “Tunsa” kici hi. Tunsa pen U-sa, Nausa in kihawm hi. Bawmta pa in sakha a tang hi. Mokhate in seng khat, tukhat, hei khat, puanbu khat, sathau bing hkat leh khivui khat kengsak uh a, tua pen moken kici hi. Alawmpa tawh a luphop ni mateng a a ki thuahpih ding nungak khat kicial a, “MOLIAH” ahi hi.

(1) Sialkhup sa: Mo pen kilei pah lo-in a gai ciang bekin kilei pan hi. Agai lama ki theih ciangin mo man dingin sial tawh vakuanin innah va khum a, innteekte in sa na gawhin, tua pen “SIALKHUP SA” kici hi. Tua sa U-sa nau-sa mahin kihawm hi. Sakha pen taamsipa ahihkei leh thusapa in tang hi.Tua ni-in innteekte in neihsa lamsa a kensak nop  bangbang a kengsak uh hi.

(2) Inntuanna: Ta nih leh thum aneih khit uh ciangin inntuamah tuankhia-in inn tuamin a om a kul hi. Tua banga, tuan khia a a tang teente, “INNTUAN” kici hi. Inn atuan khit ciangin a inntuan ding pen in sa khat go-in, a inntuanna- inndongta ding kiseh sak pah hi. Inndongta sehna-ah sanggam, tanu, pu, thusa, sasem, nuphal, zawl cih bangin kisehsak hi. Tua ahisehte in a kigo sa amau’ tan ding diat uh a tang pah uhhi.

(3) Taang hawmna: Inntuan ciangin innpite’ gal-aih, sa-aih leh gawh leh luup ki keng theilo hi. Tuate a hih nop leh inntuan cilte’ hanciamna tungtawnin a banbanin hih thei hi. Numei min tawh zong hih thei a, pasal’ min tawh zong hih theih hi. Numei’ min tawh a ki hih bangkua honna pen “TAANGHAWMNA” kici a pasal’ min tawh akibawl pen “GAL-AIHNA” kici hi. Taanghawmna bawlna dingin vokpi kigo masa hi. Tua taanghawmna bawlna sungah a huh dingin nupa siangtho khat, zubel khatin kicial hi. Tua nupate in zong nupa siangtho dang cial beh thei lai hi. Nupa siangtho kici pen akiteen ma-un kuamah tawh a gen bang lo, a pumpi-ah poina a nei lo a kitengte ahi hi. Tua bang nupate “KEEKTA” kici hi. Hih keektate inn sungpi-ah a a tuamin pheek kiphahsak a a ven ma teng tua lai-ah kigiaksak hi. Nupate in tulpipa zat ding annhang leh zatuite akipan mipite neek ding dawn ding teng sepsak hi. Tulpite a lian pen hi a, kektate in zom hi.

2. Gal-aihna: Numei min tawh taanghawmna akizawh khit ciangin pasal min tawh gal aihna kipanleuleu hi. Gal aih ding akipat ni pen “PANSIIK NI” kici hi. Tua ni-in phit kisatin nitaak ciangin phiit kilem hi. Phiit la leh phiitum zia tuamtuam kinei ciat hi. A ni nihni-in sa kigo-in, zu kine a, nitaak ciangin muut kawmin khuang leh zaam tumin laam kawmin innkaa-ah nungak tangvalte in gal la sa-in a zanhak uh hi. Tua ni pen  ZUPI NI” kici hi. Zupi ni zong nitum ciangin innsung tumna leh pusuahna a om kik hi. Khuangtumpa in tawngnok silhin dialpaak khima muvanlai kha veng leh sawnkai a tot hi. Zubelte pen gal-ai sa-ai sate bek kivaakin tua pen “LAWMVAAKNA”kici hi Tanghawmna a bawlsate a sih ciangin puandum keng thei a, gal-ai ngeite a sih uh ciangun tawngnok a keng thei pen hi. Tua nihte a sih ciangun khuangtumin gal la sa-in kilawm thei pen hi. Tua ahih manin tuate hihtheih nsdingin bangkua honna kithupi sak hi. Bangkua hong nuamte sa bengin khat leh khat gal mat sa mat lamah kidem uh hi.

3. Samual suahna: Gamsa khempeuh ki mualsuah kim lo a, sa khempeuh ki ai theilo hi.. A ki ai thei sate in Sai, zangsial, cingpi, vom, ngal, saza, leh sahangte ahi hi. Hih sanamte ki ai thei-in zong kimualsuah thei bek hi. Sa a ki mualsuah ciangin hanla sa-in a mante min kilo a, a thau kilawn hi. Samualsuah a kizak ciangin khuang, zam, phiit, tuukpaak leh zuthawl tawh khuamualah kidawn a, gam kuan teng tuuupak kitotsakin  zu kitulhin lam kawmin innah ki ciahpih hi.

4. Sa-aihna: Sa mante inn atun ciangin ganpi khatin sa ki ai hi. Sa manlo a a- ai nuam a om leh zong ki ai thei hi. Sa man lo a a ai nuamte in mi matsa a luhawm khawmin ki ai thei hi. Sa man a a aite hi ta leh, man lo a a aite hita leh ahamphatna uh akikim hi. A hizongin a aih zah leh amat zah tawh kizui-in zu lehsa angah thei uh hi. Gal man, sa man, gal-ai sa-aite a sih uh ciangin athah zah  amat zah uh tawh kizui-in akgia, sawnkai kibawl thei bek hi. Akgia sawnkai akibawl ciangin sawntan sawnkai, vaphual kha, untong mei, vakhu giate tawh kibawl hi.
Sih cianginsa mat lehsa-aih sate min zui-in dialkikhai thei bek hi. Sai man a a aih leh dialkaang, cingpi mante a aih leh dial zom, sahangmante in a aih leh dial san, tangza la te a aih leh nang pan kikhai hi. Khatvei aaite kht vek kikhia a,nih vei thum vei a aite a aih zahzah kikhai thei hi. Tampi a khai zote minthangin kizahtak mahmah hi.

5. Tonna: Vok khat pan nga dong agawh khit ciangin aki tongthei pan hi. Hih pen gawh lehlup kidemna a hi hi. A tongte in sialkhat panin a tungsiah a gawh zawh zahzah  go thei hi. Asial gawh zawh zahzah songin a phut uh hi. A hih zote in a zi’ aih ding tawh sial akopin go thei a, “SIALKOP GO” kici hi. A go thuap zote ki minthang sak mahmah hi. sialkop a gawh khit ciangin innkaa laizangah song phut thei pan hi. Tua banga innkaa a zong aphut zo ding mi ki khaat mahmah hi.

6. Zununna: Gal ai ding ahi zongin, sa ai ding ahi zongin, a om ciangin zunung ding ci-in zusa uh a, zu anun ciangin aih khat teitei a nei uh hi. Zunun zong pasal kidemna khatmah a hi veve hi.
Hih bangin khang khat sungin pasal akisa khat in ahih zawh leh a hih dingin ih pu ihpate’ kidemna ngeina ahi hi. Tu hunin hih  ih pu ih pate’ ngeina zatzia kibang kimlo hi. Ahih hangin mailam hun ciangin ngeina a ki bangin ihzat theihleh a hoih ding hi.
See More...

Zomi nampi ni (4/4)

Zomi Nam Ni pen Tuunkha (February) 20 ni-in kiciamteh hi. Hih ni in muhna toi tawh hong piangkhia vat hilo-in minam leh gam itna lianpi tawh hong kipan khia ahi hi. Hih Zomi Nam Ni hong piankhiatna thu pen thuk-in zai-a, zong sang mahmah hi. Hih ni-in Zomite’ adingin suahtakna, ki-it kilemna, minam vai leh cikmah cianga a mangthang ngei nawnlo ding Zomite’ tangthu mungpi khat ahi hi.
See More...

Khuado (Kumthak/ Kumkhen) 2/2

KHUADO PAWI THU

Thu masa:
“Tedim gam sungah Khuado a kizat ciat hangin, lasak a kipan gamtatnate kibang kim lo hi. Bang hang hiam cih leh, omna mun kikhat lo ahih mah bangin ih omna mun tawh kituakin gam min, khua min, lui minte tampi-in phui- sam, lasak leh gamtatna-ah kizang ciat hi. A kibang lo nengneng a om hangin, “Khuado ngeina kician om lo hi, ci-a ngaihsut ding hilo hi. Khuado thu ih gen a kibat kim lohna zong a thupit mahmahna hi zaw hi, ci-in ngaihsut ciat ding ka deih hi:

Khuado pawi ih cih pen Zomite pawi neih thupi pen leh lim zat pen ahi hi. Hih pawi pen tuuk annlak khit ciang kibawl ahi hi. Khuado pawi bawl hun leh Vaite pawipi ‘Diwali Puja’ leh Kawlte pawipi ‘Mithuun Puai’ bawl hun kituak a, Khuado pawi ih bawlzia tawh kibat mahmahna nei-in mei kide tek hi. Kawl leh Vai ten ‘Khuaimeivak’ de-in, Zomite in ‘Meilah’ ih de hi. Hih panin Zomite pen minampite mah banga ngeina zia leh tong kicing a nei Ih hih lam kilang mahmah hi.
Tua banga ngeina zia leh tong kicing a nei minam picing kihi napi in, minam picing hong hisak Ih minam pawipi Khuado ih neihna natawm a theilo tampi ki-om ding hi. Minam Pau, lai, ngeina, pawi leh khanglui vante kician a nei lote minam picing kici theilo ahih manin a it lo, a keem lo, a puah lote minam khangto suak ngeilo hi.

1 . A khiatna:
Khua cih in khiatna nam tuamtuam nei hi. Pasian genna-in ‘Khuavak’ kizangin, Dawite genna-in ‘khuazing’ kizang hi. ‘DO’ Ih cih in zong khiatna nam tuamtuam mah nei-in, a sia lam leh a hoih lamin kizang khawm thei hi. Ih it ih ngaih hong zin hong lengla a om ciangin zin do, lengla do ci-in ‘Do’ zatna mun a om mah bangin, hong bawlsia thei dawi leh gaalte ih sim ciangin zong ‘Do’ ci-in zatna mun mah om veve hi. Zomite in ‘PAWI’ ih cih pen Mikangte in ‘Festival/Feast,’ ci-in, Vaite in Puja ci-in, Kawlte in puai na ci uh a, Luhseite in Kut na ci uh hi.
Tua panin Khuado pawi pen thupha hong guan Pasian dona, lungdam kohna leh thupha ngetna pawi hi-in; A lang khat lamah hong bawlsia thei dawi leh kaute lak pan kisiansuahna dinga dawi leh kaute hawlkhia-a dona pawi ahi hi.

2. Kipatna:
Khuado Pawi ih neih zawh kum za guk peuhmah sawt khin dingin ki um hi. Khuado pawi pen khangthak ngeina zui-in Manipur gamah Tedim Chin Cultural Club makaihna tawh October 11, 1969 kumin Taang-nuam khua-ah zat kipanin, Mizoramah Zomi Society makaihna tawh November 12, 1994 kumin Sairang, Tlawng lui-ah kizang hi. Tuipi gaalkaai Zomi te’n Singapore Zomi Innkuante makaihna tawh 1995 kum panin Singapore khuapi-ah ‘Leitung Bup Zomi Khuado Pawi’ min vawhin zat hong kipan to-in, tu ciangin leitung bupa Zomite omna peuhmah kizang kawikawi ta hi.

3. A zat hun:
Khuado pawi in “Ni” neilo-in a hun bek nei hi Ahi zongin a hun kum simin September leh October kha sung hi hamtang hi. Bang hang hiam cih leh Khuado pawi in tuk hun anlak khit ciang a kibawl hi a, kumkhat leh kum khat khua khat leh khua khat an lak hun a ki tuah lianlian theih loh banah khua sungah mipite om kim lam tawh ki geel a ki bawl ahih manin ani ki ciangtan lian theilo hi. Ahi zongin Khuado ni ding leh vai khempeuh taangpi tawh kisai ahih manin Hausa leh upate in a gel loh phamawh hi. Upate in atunga ih gen kal sungin nikhat seh phot uh hi. Banghang cih leh khualzin gamvakte tua sungin hong tungkim thei leh cih deihna ahi hi.
Lam khat panin Aizawl dan khawng a khuapite-ah Khuado pawi ni ding kician khat seha kipsak pen akilawm lahna om tuanlo ding hi. Bang hiam cih leh, Khamtung nuntak ngeina dan a annlak cih bang omlo hi. Tua a hih mah bangin Mizoramah Zomi Cultural Society in 1998 kum panin Khuado ni dingin September 25 ni sehin kipsak hi. Minipur Zomite in bel October 2 ni see uh hi. Bang hang hiam cih leh October ni 2 ni pen India makaipipa Mahama Gandhi’ pianni phawkna ni holiday hi-in mi kim in hun awng a neih ni khat ahih man ahi hi. Ni khat ni ciangin Zomite in a ni kituakin Khuado pawi a zat ni uh hong tung lai dingin ka um hi..
Khuado pawi pen ih Zo pawi thupi pen leh lim zat pen ahih mah bangin hihna, ngimna, deihna tuamtuam tawh a kidim, a nuai a bangin tunkhawm tampi nei hi. Kum khen Pawi: Zolai sim bu sungah “K, Khuado pawi – Kum khen pawi” ci-a a kisin mah bangin Khuado pawi in Zomite kum khenna hunpi khat ahi hi. Hih a kitelna dingin khanglui te’n “La ih cih in thu hi,” a cih bangin Khuado pawi-a kisa la dawng khat en lai le hang:
Kum kikhen e, solkha dang e, zin in a vang khua zong hen aw,
Ziin in a vangkhua zong hen aw,sian sung tui bang siang heh aw,
Tu kawl tawi kum khua ih khen a, Ningzu khum lai aisa aw e,
Ningzu khum lai aisa aw e, Khan kumsawt ciam lai lenge,
hih la in Khuado pawi pen Zo kum lui leh kum thak khenna a hih lam kiciansak hi. Tuhun ciangin Mikang hun khenzia ‘Gregorian Calendar’ zui-in kum lui beina December 31 ni leh kum thak kaina January ni 1 ni dan ih zuih zenzen hang Zo kum lui leh kum thak khenna in Khuado ahi hi.

4. Annlak Pawi:
Khuado pawi pen Annlak Pawi zong kici thei hi. Bang hang hiam cih leh Khuado pawi in tuuk annlak khit bek cianga a kibawl leh tua an thak khai thakte muanga a kibawl hi a, kum khat sung tawntung ih khawh ih ciinnate pana hong piang thupha khai leh an tuamtuam aihna leh tuate hong pia, hong siam pasian’ tungah lungdam kohna-in a ki zang pawi ahi hi;

5. Khuailak Pawi:
Khuado pawi cianga a minthang mahmah khat pen Khuailakna hi. Khuado khuailak ih cih ciangin a kimawk lak hi lo-in, khuaibu (khuaipheng) panin hong tung ding kum, kum hoih ding maw, sia ding; ki cidam ding maw, kina ding cihte theihnopna-a aisanna-in a kizang ahi hi. khuaibu leh a note omzia panin kum thak sunga mabaan ding kithei ci-in khangluite in ngaihsun uh hi:

6. Meidet pawi:
Khuado pawi a kilawmsakpi pen meidetna ahi hi. Khuado ni masa pen meilah lak ni-in kizangin “Meilah lak ni” a ci zong om hi. Hih meilahte pawi sung tawntung kilim zat mahmah hi. Dawi leh kaute dona (kaubetna, meidetna) a kipan khawsiam pasian a vaak tawh donna-in zong a kizang, a kitangsak, a kivaak zihziah ahih manin khuado in mei det pawi zong cih theih hi.

7. Siansuah Pawi:
Khuado pawi pen siansuah pawi zong ahi hi. Ih pu ih pate in mihingte a nasak, a sisak leh mihingte tunga tuahsiatna tuamtuam a tungsak pen dawi leh kaute ngawh uh hi. Tua dawi leh kaute tawh a teengkhawm hi dingin kingaihsun lai uh hi. Khuado cianga ‘Kaubetna’ leh ‘Meidetna’ in a ngiimpi pen zong mihingte a bawlsia dawi leh kaute notkhia-a innsung, khuasung, gam sung siansuah ahi hi.

8. Kigin ni:
(a) Sagawhna: Khuado pen neihsa, khawhsa, vulhsa teng tawh hih theih zahin kibawlin vok kigo pen hi. Zingsang vaikuan hun ciangin, Lawm papite in a pawl a pawlin vok go-in, ni thum sung a khom ding siit tuam pah uh hi. Sa semna-ah sakuang nam nih omin, sasem papite in a vok khawite leh a langte tan ding tuak a khen ma-un amau teng khamkhop ding thuuk masa uh hi. Tua pen ‘Sakuang baal neek’ kici hi. Vok vulhte leh a langte’ hawm pen ‘Sakuang Hawm’ kici leuleu hi. Sagil bawl kawm, sa sem kawmin zu luup zu dawn kawmin taang ziahziah uh hi. Tua lai takin inn nupite in a inn tek uhah taaksih ngaan huan uh hi. Naupangte in khuang leh zam, daktal leh sialki tumin a sisate phawkna-in mualte hah siang uh hi.
(b) Daihawhna: Sate a min phetin a sin a lung, a tuap leh a kalte themno kha tek eukhia-in sawm tangvalte in tua kum sunga misi a nei innkuanpihte puak uh hi. Hih sa sungkuate pen misite a ding a kikoih tuam hi-in, sun lam ciangin nupite in zu khaihsa leh taaksih tawh tua sate kengin haanah misite va lui uh hi. Hih pen ‘Daihawh’ kici hi. A sisa a innkuanpihte’ luguh sathau zuutzuutin zu leh sa leh taaksih tah uh a, tua pen ‘Si-annsuah’ kici hi. Khuado pen a si leh a hingte’ kizopna tawpna, kikhakna hunin kingaihsun ahih manin khuado ciangin mi pawl khat lungleeng khawngai-in kapkap mai uh a, la zong hih bangin na sa khawm uh hi.
(a) Do na lingling, do na linglinge, gual in kum khua do na linglinge,
(b) Gual in kum khua do na linglinge, do hanah nau bang va kap tange,
(c)Annkuang umnaDaihawhte nupite inn hong tun kik masiah ann kineeksan theilo hi. Nitaak annkuang uum dingin kikai khawm uh a, mi a kim tak teh, papi a tal taak pen in zu kam khat teepin phihin phuisam hi. Tua khit ciangin, a ban a baanin zu gual teep uh a, annkuang sa kuang uumkhawm uh hi. ( Hih in hun lai ih an nek thunget dan ahi hi.) Ann neek khit ciangin ih Zo ngeina bangin ki-it, kingaihna, kideihsakzia lahna-in sabaak leh sangoi kibaak kengkhangin gualnuam thei mahmah uh hi

9. Kaubetna:
Khanglui ih pu ih pate hun lai-in misi a om ciangin a kha misi khua-ah pai pah lo-in, innsung, innnuai, innkuun leh sumtawng teng khawngah khuado masiah thaamcip den dingin ngaihsun uh hi. Tua ahih manin misite a gil uh a kial mahmah dingin ngaihsutna tawh misi a om teh kawsah, ann khai, lukhung ann cih bang kilui hamtang hi. Khangluite in misite pen dawite’ peh hi, ci-in ngaihsun uh hi Tua ahih manin khuado sunga gilna laina a om lohna dingin dawi leh kaute notkhia-in kau kibeng hi. Ann neekna a man khit uh ciangin kaubet nadingin meilahte sau silselin lim takin tenin a lom a lomin ki hencip hi. Kaubet ding ciangin kong sak leh kong khangah meilah taakna ding nahtangkuak kikoih masa phot hi. Hausapa innah pasal teng kikaikhawmin phiit lem uh hi. Tua ciangin inn kimin meilah de ciat uh hi. Tualteekpa (siampipa) in a thau lawnin kaubet hong kipan pah hi. Tualteekpa khit ciangin midangte in beng thei pan hi.
Kaubet pen pasal tangzang khat peuhin khut lang khat lamah meilah lom det kawmin tuga, heiga leh singkhuah bawk khat peuh tawi-in innsung tawng panin inntung innnuai innkawm teng baan satin:-
“Dawi hang kau hang nam hang aw, na zun na ek nam sia, Na ni na kha cing ta, na zi na ta te’n hong lametna sawt ta,Na inn na lo zuan in”
ci-in hawkin kiko gamgam hi. Tua banga innkawm teng baan satin innkong biang a tun ciangin a tuga daipua denna-in, “A khe buuk, a ngaltaak sat kha ing ei,” ci-in a meilah ken khen nih suahin, lom khat khang gawlah, lom khat sak gawlah a kuangsa-in siatin nusia hi. Hih pen dawite hong lut kik ngam nawn lohna ding ahi hi. Tua kaubengpa mi thumin zui-in, khat in khuang, khat in daktal leh khat in thau tawi hi. Kaubet kipat ding ciangin thau khat vei lawnin, inn kong biang a tun ciangin khatvei lawn kik hi. Inn khempheuhah kau a kibet lai takin tum theih tum mawh teng tumin, thau lawnin kisa ngeingai hi.

10. Meidetna:
Inn khempeuhah kaubetna a man khit ciangin, sawm tangval tengin gua dawnah meilah siatin a desa-in khuang, zam leh daak tawh a honin hausapa’ inntualah kisutuahin thum vei kiimvial uh hi. Dena kaubetna kammalte mah zangin kizui kawmin awngin kiko damdam uh hi. Tua panin tum theih teng khempeuh tumin a lawhsa kammal teng mah lo kik zelin khuatual (Tualbiakna) ah pai-in thum vei mah kiimvial leuleu uh hi. Hih pen dawi neng kau neng bang neng peuhmah om nawn kei hen a cihna uh ahi hi. Sawm tangvalte khua sung hong lut kik uh ciangin meilah tum baangte hong lutpih kik theilo uh hi. Bang hang hiam cih leh, dawi nawhna lamah meilahte natawm niin baangin siangtho nawn lo dingin seh uh hi. Meilah tum baangte khuanawl sing dawn, phung dawn peuhah siatin nusia uh hi.
Mun khen khatah tua meilah a tum baang teng kaikhawm uh a, meiphual sat uh hi. A khu a tam theihtheih nangin sawlbawk tawh khuh uh a, meikhu a paikhiatna dingin a laizang mun khat vangsak uh hi. Tua munsan pan meikhu hong zamkhiat ciangin siampipa in-
“Sim kum pha hen na cih leh simah kai in, zo kum pha hen na cih leh zo-ah kai in,,Khaigui kha gah kong ngetna hi; Zo kum kong ngetna hi. Sim kum kon g netna uh hi. Tang bem kong ngetna uh uh hi. Mim bem kong ngetna uh hi. Cidam ludam kong ngetna uh hi. Tu sawn ta sawn kong ngetna uh hi. Khi awh pha tau bulh pha
kong ngetna uh hi. Gal mang lu samang lu kong ngetna uh hi”
ci-in phuisam hi. Meikhu pen khua sung lamah a kaai leh khua sung kicidam ding hi, ci-in khangluimite in upna nei uh hi.

11. Khuailakna:
Kaubet zawh lamna dianna teng a man ciangin, a kihawisa khuaibu la dingin sawm tangvalte kuan uh hi. Tua khuaibu leh a note omzia panin kum thak sungah ann leh tui kham leh kial, nat leh dama kipan tuahsiat tuahphat ding kihilna-in ngaihsunin aisanna-in a kizang ahi hi. Tua hi a, khuailakna pen kithupi seh mahmah hi.
Khuado khuai lakte pen zu (khuaizu)a nei nam hilo-in, no a nei nam, mi a deh thei nam, sing tung ahih kei leh lei sunga a kaai nam- tuunpi, tuunpi malneu, ngaltuun, ngaltheen, khuaimul leh khuaithumte khuaibu (khuaipheng) kila pen hi. Tua ciangin khuailakna-ah zat dingin Khuang khat, sialki khat, daktal a kipua zo zahzah, zubeel peeng siatsa beel khat, khuaisah zu a vekin, phiit bu a kibawl zahzah, naang lukhu kikeng hi. Zan puan ding leh a zing cianga kizepna ding puan a koihcingte zong pua uh hi. Khuailakna a kikeng zu pen ‘Khuaisah Zu’ kici hi. Zute pen hausapa-a kipan haam upate in beel khat ciat a sik uh, sawm tangval teng in zingsang lama a don, nitaak lama a khaihkholh uh zute hi.
Khuai omna mun a tun uh ciangin khuai pen mei tawh kihal lo-in a pi teng khut tawh khatkhatin manin, ahih kei leh gua taitep tawh tepin that khin masa uh hi. Khuaipi teng a mat khit uh ciangin khuaibu pen a kua ahih leh to uh a, a pheng ahih leh phelkham uh hi. Khuaibu sungah a pheng dal sawm ciang bang pha thei hi. Tua khuaiphengte lak panin a hoih a limci pen leh a tak pen ciamteh uh hi. Tua banga ciaptehna a bawl khit uh ciangin khuainote tunga saphuklai banga a pan dildel dam takin hawkkhia uh hi. Khuaino zawngkhal khempeuh zong paikhia-in, a etlawm lo khempeuh nul siang uh hi. Kum saanna ding khuaibu a kisia lo dingin kang takin lakhia uh a, naang lukhu sungah koih uh hi. Hih khuaibu lakhiapa tualteekpa in thuneihna a piakpa bek hi thei hi.

12. Khek leh ni:
Hih ni pen Khuado ni nihna ‘Khekleh Ni’ kici hi. Hih ni-in khuai tawh ai kisanin, nitaakin annkuang sa kuang ki-uumkhawm leuleu hi. Zingsang khuavak tuungin khuailate khuaibu tawh inn lam zuanin ciah uh a, khuasungah lut suak lo-in khawmualah kinga-in khuaibu taangpi taangta muh theih dingin singkung tungah koih uh hi. Khawmuala khuailate neek ding dawn ding khawsung pan nungakte in annphel tunsa leh zu va puak uh a, Khuailate in khawmualah khuazaangpi kim ngakna-in la tuamtuam- khuai la, mualbawl la, khuamualpi late sa-in lamlam uh hi. Khuazaangpi a tun kim khit ciangin zu kitulh, ann kibaakin nuamsa mahmah uh hi. Tua khit ciangin Tualteekpa in khuaibu sangin khuasung lutpih uh hi.

13. Khuai tawh Aisanna:
Khawsung a tun ciangin khuaitawipa mah masa-in khuaibu pen Tual biakna mun lam manawhin kipaipih leuleu hi. Tua muna a na ngak upate in, “Sanno na hih leh na kik in, miim leh sawmtaang na hih leh hong lut in,” ci-in na kal’ uh a, tua leh khuaitawipa in, “Sanpi, sanno hi keng; miim leh sawmtaang hi’ng” ci-in tua banga thumvei a kikalh a kidawn khit uh ciangin lutsak pan uh hi. (Sanpi, sanno cih pen natpi, natneu cihna hi). Tual a lut khit uh ciangin vial khat kiimkotin hih bangin khuai la sa uh hi:
(a) Ngaltun e, ngalthen e, khuai aw e, Ka lo pam a khuai aw e, sim ngalthen, zo ngalthen,
(b) Nang in kum khua na thei a kong dong e, ningzu a ken dong aisa a ken dong,
Tua khit ciangin khuaibu tualsuang tunga a kiciing mawngkung tungah koih uh hi. Khuaibu tungah khawlu lam, khawtaw lam giitin ciaptehna kibawl a, khuainote paan honsa-in koih uh hi. Tua khuaibu numei naupang leh nupi naupaaite et kiphal lo hi. Nitaak lam ciangin Upate in khualbu veel uh a, khuaibu sunga khuainote inn a a khuhna a paan a na lam kik uh leh miimbeem taang beem a lamlam hi, ci uhin kum kik ciangin ann kihau ding hi, ci-in ngaihsun uh hi. Khuano a si peuh a na om leh kum kik sungah a si a mang om ding hi hang, ci-in khuazaang mite mabaan ding hilhkholhna-in ngaihsun uh hi. Upate in khuaibu sia leh pha leh, mipi lungnop theihna dingin “Khuai Hoih Hi” ci-in pulak pong uh hi.

Thu khupna:
Zomite Kumlui leh Kumthak Khenna, kum khat sung tawntung ih sep ih bawlnate-ah thupha hong guan ih biak Pasian’ kiangah lungdam kohna, mailam ading Thupha ngetna, Siatna hong tun thei Dawi leh Kaute tawh ih kipelh na’ng leh eimah-mahah ih hoih lohnate tek pana ih kisiansuahna ding hun thupi ‘Khuado Pawi’ bawl pen Khristian ngeina leh Pasian deihna tawh kikingkalh lawmlawm lo hi, cih ih phawk thak ding deih huai mahmah hi.
Khangthakte in Khuado pawi ih zat ciangin, Ih pu ih pate in ih khanglui hun lai leh ih Zo ngeina tawh kituaka a zat danun kizang thei nawnlo hi. Ih theih ding thupi-a ka ngaihsun pen Khuado Pawi ih zat ciangin Khuado Pawi’ a khiatna leh a deihna ngaihsun in, tua leh ih khristian biakna leh tuhun tawh kituakin ih omna mun tek tawh kituakin ih zat ding kisam sa ing. Tuhun ciangin Zomite leitung mun tuamtuamah ki-om ta a, ‘Ngeina kician neite – Minam kician’ a hih mah bangin ih omna tekah ih Zopawite khahsuah lo-in keemcingin, Ih Zo ngeina ahi ih Pawi thupi Khuado pawi ih thupit sak ding kisam ka sa hi.

Laibu Etkaakte:
1. Ciimnuai Magazine 1994, Yangon
2. Guite Khang Thu, Kalemyo, 1986
3. Khanglui Ngeina, Aizawl, 1999.
4. Zolai Simbu Kum Sawmgiat Cinna, Lamka, 1993.
5. Zolai Sim Bu (Class IV ), Tedim, 1997.
6. Zolawkta Oct. 1999 Issue, Aizawl
Note: A gelhpa/nu kitheilo hi.  Rev Thang Siam Lian in Zomi tawh kisai article tuamtuam a kaihkhopna sung ah om hi.
See More...

|| Mate leh

see more

|| Um mahmah

bang a hia le