Showing posts with label Gullu mual. Show all posts
Showing posts with label Gullu mual. Show all posts

Gullu mual dinmun (20th June 2013)

Zogam ah, thu nawngkai ahih lian loh hang buai na tam mahmah hi mai ei. Hih lam a mawtaw kimat vai bel thu hoih tawh a kikalsuan thei kik ong suak hi.  Mawtaw vai bek in a mu te adingin bel thupi khol lo kha mai ding hi. Ahi zongin tuate nungah thu tampi na om lai ahih manin mipi a kilinglawng hi zaw hi.
Thutampi lak panin I Gullu vai mah zom kik buatbuat leng.

Tu ciangciang I mapanna pen kilawhcing mahmah cih ding hi. I theihloh kal a, thu kimin sa hi mah ta se leh lungkituak takin ma I pan manin tu a bangciang atung to hi hang. Uliante le companyte in mipi ong neu bawl ngam hetlo in mipi tungah thu le la om bangbang ong tangko khia tangtang ta uh hi.  Mipi tawh kimuh khopna ong  bawl tangtang uh hi.

State gov lam le MP te tawh I thu a ton theih lian nailoh hangin companyte in mipi maitang ong maingap le ong kitheih mawh bawl sawm sam lo hi. Nung May 17 ni khawmpi lai in company thunei U Lynn Myint in “ Hih dan hi mawk aih ciang kum  1 / 2 sungin bel nasep kipan thei kei mai nung. “ ci in ama ngaihsutna ong gen hi.  I thuneite lampan bel bangmah gen na om lo hi.

Hih bangin nasep kipat hun ding ong  kisot toto thei ahih manin hun ngah sunsun sungin a muibun ding thu le la te a kivai hawm to thei kik ong suak hi.  Amau gelna taktak hileh tu kum April kha pan kipan van le nate kiging khol in July ah project hon pawi a bawl sawm uh ahi hi.

Nungleh hei kik leng

Gullu vai mapan I pat tungin bel lunglen huai mahmah hi. Ahi zongin tu hun ngawngawn ciangin  bel thangah huai mahmah kik ta hi.

Amasa in mualbul khuate ah tha neihzah in ki gamtang hi.  Mipi tungah a sia apha khen theihna dingin siam theih tawpin thu genna lam hilhna kinei hi. U le nau leh sak pan khang pan a kua mapeuh panpihna tawh kilawh cing mahmah hi.

Tua khit ciangin Party lam te kihel leuleu a, tua zong ahi ciang ding khat kilawhcingto ta cih ding hi.  Gam sung kipawlna tuamtuam te in tha khat thu in ong dinpih uh ahih manin I thu ong hoih to semsem a, thuneite le company te in a kithawi dan uh ong khel pah zangzang lel uh hi.

Tu laitak din mun

Mipi in kikhanglo mahmah hi. Tuailai Khawmpi hun lai in hih thu kinak kup mahmah hi. Khawmpi ong kah khangno khempeuh in tu le tu in to nai kei ni ci in kithukim diam zen hi. Makai lamte vaihawm siamna tawh gullu vai mapan nadingin sum donna nangawn kinei zo zen hi.  Gullu hu hau in mipi kikhanglo mahmah hi.  Thu kikan mahmah hi.

Mipi ( tangpi tangta ) , kipawlna ( NGO, INGO ) te le Partyte  hoih takin ma kipang khawm to hiamhiam thei ta hi.  Hih bangin ma I pan theih pen lungdam huai mahmah hi. Ahi zongin I thu I la te pen thu kician thu laigil hi in international  nangawn ah azang thei ding dihpih thu ( data ) kibawl zo nai lo vet se hi.  Tua data pen thukin tuamtuam hangin a kibawl zo nai lo hi a, tu kha sungin kipan taktak sawm ta hi hang. Hih thu E/S IA data lak zia pen sin le sep a ki thuah ding hi a, ong panpih zo ding a om leh mipi a kihampha ding hi pah hi.


Kicin zawhlohna

Hih lamah I mual vai mah tawh ko tumtak tekin na manlah den kha ka hih manin nungin USA ah U Thura Shwe Man ong pai lai in amah tawh kimu in thu le la te gen ni ci in i kizawn man kei kha mawk hi. Hih pen sa bengpa in sa a tai suah mah bangin na ka na sa uh hi.

Sa  ( sabengte  ) pen a kap hun om hi.  Kap baih lua leng kikha lo thei hi.  Kap hak lua leng zong tua bang mah hi.  Ahun lian in I kap theih keileh kikha lo  akl  kap liam bek a, kiman kha lo thei hi.


Sum ngahna / zatna a tom

O/b ( 9 April )                                                       1,424,230 ks
Zomi Innkuam Buffalo                                            100,000 ks
Tennessee  state ,USA ( Lailo khangno khat                85,800                ks
Zomi Association Malaysia                                       200,000 ks
Australia Zomi Innkuan                                          679,400 ks
Pu Kingmang ( USA )                                               30,000                ks
ZTK sum donna pan                                               155,325 ks

Ngah vekpi                      2,674,755       ks

Zatna

1 ) Gullu video Mgz bawl ( man nailo )                  100,000 ks
2 ) Siamsin Trip panpihna                               100,000 ks
3) Mipi le Party khawmpi laibu ( bawlna )                90,000         ks
4 ) Mipi le party khawmpi laibu ( offset  le lamsap )   530,000 ks
5)  Laihawm bawlna                                              120,000 ks
6) Falam le Hakha pai na                                        70,000          ks
7)May 17 khawmpi mi 47 te lamsap ( Tedim )              500,000 ks
9) Mi 47 te an nekna le laibei na ( Tedim )             185,000 ks
10) Zatna nengneng ( 9 April – 20 june )                        280,000 ks

Zat vekpi                                               1,975,000       ks


Ngah vekpi              2,674,755       ks
Zat vekpi                      1,975,000        ks

 C/b ( 20 June )                699,755 ks
 ( kicin lahna te pangkhawm ni )

Liantuang
Kawlpi( 09400511757 )
See More...

ZCD /UNA te leh Daw Aung San Suu Kyi ki muh na

June 18,2013  zingsang 10:30 in Daw Aung San Suu Kyi i sap na tawh a ma inn ah UNA pan ZCD,SNLD,MDP leh ALD party te ki muh khop na ki nei thei hi.
Nupinu gen na ah bel Ferderal vai pen dam dam vai hawm ding leh Constitution amendment/reform ding lim gen mah mah hi. Tua khit ciang gullu vai tawh kisai 14/5/2013 a Tedim, Tonzang leh Cikha khua pan a mipi deihna,lung ngulh na lai (kawllai ) tawh pen nupinu khut tung ah na pia ngiat thei ung.
Hih pen kumpi leh Chin state kumpi lam te vai hawm gullu tawh ding pen mipi in ka deih loh na lai hi ci in ki pia hi.

Zam Mung
ZCD
See More...

Gullu mual vai, Pu Thura Aung Ko in bang gen?

May 29, 2013 ni-in Pyi Thaung Suh pan USDP Central Committee Secretary lah ahi, Pyi Thaung Suh Hlut Daw Thukhen Zum Lam Ohkathah zong asem Pu Thura Aung Ko pen Party vai tawh ahong zin Tonzang pan Tedim hong ciah suk ciangin Tedim Thuamvum Guestroom ah Tedim Coffee tui dawn kawmin ong tawl nga hi. 

A muhnate siangtak a a gen ngam zel, Federal State vai khawng zong  agen thei zel ulian khat ahihna tawh kizui-in Gullu vai zong athu hong theihpih leh ki-ut ahih manin May 17, 2013 ni a Kam Hau Hall, Tedim khuapi a kibawl Gullu vai meeting DVD record leh laihawmte pia dingin Pa Lo Lam Mung tawh ka va pai uh hi. Pu E. Khai leh USDP vaisai uliante in “Kimuhpih lel un,” ci-in tha hong pia uh hi. 

Uliante hong tun ciangin zunbuk awngbuk lamah pai masa uh ahih manin apua mah ah ka ngak lai uh hi. A denin Gullu vai ah kitotna ahih sam loh hangin Pu Kham Suan Mung leh Munglek te sialkhau tawm kisut man khin uh hi. Tua hang mah ahi tam Pu Kham Suan Mung in a ciah kuan ngak un, hong ci hi. Ko zong a inn lim lam naihin varanda ah ka neh pheiphei uh hi. Tua teng leh Pu E. Khai in inn sungah hong sam phei a, atut khopna uh sabuai pam deuh amau tawh kigalmuhna munah tawmvei tak ka ding uh hi. 

Vai ding khia dingin sabuai pan hong dinkhiat ciangin Pu E. Khai mah in “Hih naute in hong mu nuam uh hi…” ci-in hong gensak a, Munglek in zong vai teng gen pah samsamin piak ding a ka ken uh file khat pia pah hi.  “Gullu vai hi Pu aw. Hun na ngah leh na kantel theih ding ka lametna uh hi…” ci hi. “Aw, Gullu vai ahih leh thukimlohna lai hi ve maw,” acih ciangin “thukimlohna lai cih sangin ka lunggulh uh thute pulakna hi pen zaw hi,”cih tawh kidawngin Pu Thura Aung Ko in zong pha sa mahmah hi. 

Tua ciangin Pu Thura Aung Ko in Tedim USDP Uliante ban et kawmin “Hih pen hoih hi. Ngaihsutna pen gen ding mah hi. Akitawh leh zong gentehna – in za ah 25 Chin State in ngah thei leh, cih bang muhnate gen ding mah hi. Tun zong Gambup level ah Federal thu kigengen ta a, asawt loin atak hong suak thei ding hi.  Hih bang thute suakta tak a gen ding hoih hi. Mailamah no mipi’ teel makaite in na theih ding uhah Chin State sung a na buaina uh pen adiakin ci leng Chief Minister bang President in direct-in akipsak Minister khat ahih man hi zaw a, note in thei siamin mipi’ teel makaite sung pan Chief Minister teel theih ding thu khawng zong nong genkhiat lai ding uh thupi mahmah ding hi,” ci kawmin “Na lai uh hoih tak na en ning ei,” hong ci ngiat ngiat a, tua teng tawh mangpha ka kikhak uh hi.  

Gambuppi lutang makai muan huai khat in hi bang a minautangte tungah thu hong gen ngeungeu pen Pu President U Thein Sein tawh kibangin Myanmar gambup kikheel nading makai cing taktak hi, cih kitel hi. Chin State Minister te pawl leh ih Ulian neih pawlkhat in mipite hong thusim khol loh hangin mipil makai picingte in mineute nangawn in bang gen hiam, ci-in a bil uh hong dawh thei ahi hi. 

Rev. Thang Van Lian
Tedim
See More...

Gullu mual vai, Chin state MP pawlkhat te' kammal

NMIC Company Ltd kici Sen company khat in kum 30 bang Gullu Mual leisung sumpiang teng amau’ gamah puak khiat ding a sawmna tawh kisai-in mipi kuama peuh kilunghimawh ciat a, a tosak nuamte lah khauh pai, a phal nailo mipite zong dual dek lo… cih dan hi. 

I theihsa tek mah bangin Tedim khuapi Kam Hau Hall ah April 1, 2013 ni-in Chin State Chief Minister makaihna tawh thusim thulang tuam a om loh nading kamkupna kinei a, mipi leh Chief Minister akihehsuah pian hi mai hi. May 17, 2013 ciangin Kam Hau Hall mah ah anih veina Gullu Vai Thusim Thulang Tuam a om loh nading mah ci-in Chin State Chief Minister makai-in Company te leh mipite kimuhkhopna om leuleu hi. Hih zong Chief Minister leh mipite debate dikdekin akikhawl phot suak hi. 

Gullu Mual Nickle Project tawh kisai-in April 1, 2013  ni-in Tedim pan a Chin State Minister khat ahi Pu NangZa Mung in “Kumpi tungah ih deih teng ngenin en ih neih sunsun pia nuam kei mawk leng…” cih kammal zangin Gullu tawh khiat ding (Gam zuak ding?) athukimna gen khia hi. May 17, 2013 ni bel MP lam hi ta leh kumpi nasem lam ahi zongin hausate kuamah in Gullu tawh ding hoih asakna uh ChinState Chief Minister sim loh in gen lo uh hi. May 29, 2013 ni-in Pu Thura Aung Ko (Pyi Thaung Suh Hlutdaw Thukhen Zumlam Ohkathah leh Gambup USDP Central Committee Secretary) pen Tonzang pan hong bang suk ding, cih akitheih ciangin Pa Lo Lam Mung (Munglek) leh Rev. Thang Van Lian te in May 17, 2013 ni a mipi lam pan a kibawl laidal pawlkhat leh DVD record zong va pia ni, ci-in Thuamvum Guestroom ah va pai uh hi. 

Pu Thura Aung Ko leh a lawmte hong tun ma-in inn mai ah Tedim mipite’ MP khat ahi Pu Kham Suan Mung in“Munglek, bang thu gen kik sawm na hia? Nang bel thu na gen ciang President na ngawn zial gawpgawp ve cin maw. Ken bel Gullu mual nickel project kankuat vet keng. Tua bangin gambup ah ei a tek aituam lak ding hi leng, Chin State mah hamsia pen ding hi. Gullu mual ei a hi loin Kumpi ta hi,” ci-in Munglek tungah na hilh bawl hi. “Lokhoten zong a lo a piang teng la sam hi ven,” ci-in Munglek in gen kik a, “Lokhote bel a lo uh amau’ neihsa hi ven…” ci-in Pu KSMung in dawng toto lai hi. Gullu Mual kuate’ a hi mawk ding hiam? Banghangin kumpipa in pilvang takin mipite’ deihna hong ngak hi ding hiam? Tampi kidawng man tak loin Pu Thura Aung Ko te hong tung hi. 

I MP/Minister neih teng in bang peuh ngaihsun uh hi ding hiam? Gullu vai ah ih MP te in mipi’ theih lohin bang ciang Sen Company te tawh kithukimna na bawl khin uh ai tam thei khang. Ahi zongin mipite’ lamah pang lo a, Sen Company-te’ lamah apang bang a kam a paupau uh pen Gullu Mual Vil Pawl in na kisa mahmah hi. A paupau lai uh leh gam leh minam zuakte ka na ci mai ding uh hiam? Gam leh mipi’adingin ahanciamnate uh bel kimangngilh sam lo hi.  

Gam humbit ding a hanciam, Gullu vai ah zong ‘Mipite’ lungkimna thupi hi’ aci Pupipa  President U Thein Sein cidamin akhankum khua sawt hen la, gam zuak nuam makaite ahih leh Topa Pasian in hong kepsak ta hen. 

(Gullu Mual Vil Pawl, Tedim). by tvltawmbing@gmail.com 
See More...

Gullu mual statement 88 makai te' tung kipia

Pu Zo Khup phalna tawh Gullu Statement kipia hi.
Neihsa gam le lei tawh kisai pen :
Inn mai aa kikoih leibel neu (paak bel) khat nangawn onglaksak loh nadinguh aki kemcing hi ci uhi. Gullu mual bel kepcing tak mahmah cina hi ei!
Mei na ngawn ataang ngeilo Rakhaing gam pan natural source te gamdang ah zuak khia ding cihpen apiangtheilo thu hi. Neek tui nagawn akikham lohna ongnektum sakna Zogam pan suangmanpha gamdang ah zuak khia ding cih pen Mipi te kisum mahmah, life in prison thongah ongkhum uhtawh kilamdang lo hi.

Dotna leh dawnna ngilhloh pawlkhat
(88 Generation Student Leaders) Min Ko Naing/ Ko Ko Gyi
May 26, 2013 ( 6-10 pm)
American Region, 2101 Lee Road, Orlando, Florida
1. Biakna : Biakna lam suahtakna bangciang hi a, Biakinn thak (building) lamtheihnading tawh kisai bangciang? Ko Ko Gyi: (Phaja Chaung)Biakinn ci aiteh, hih bel Chritzan baata hincin, Biakna suahtakna tawh kisai in gam ki ukna thugui ah om hi. Ahih hangin (Security) humbit dungzui in en uha, phalloh na leh phalna kipia hi. Biakna tawhkisai sanggam Kachin te tawh zongh kikupna nei ung, Christian hihna tawh panmun (position) ngahloh cihzongh thei ung, ahi mah hi. Kawlbiakna phungzi te mahmah bawlsia, thatlum uhhi.
2. U Theinsein ii thu na um zo uhhiam, bangci muh? Min Ko Naing, Ko Ko Gyi: Nui hiehiau uh hi. Asep khiat nate tungtawn tawh kisai dingaa, asepna agah tungtawn in muanna le muanloh ki thei ding hi. Tuni ciang pen ( Naingnganzi Oo ti chet li yet)gam kiukna thugui 4 alui mah zanghzangh lai uh. Kikhelna om nailo hi. TV, Video khui kipat masakna ah koih hamtangsak lai uh. Mipi bek hilo, amau mahmah in Video a et uhteh remove control tawh skip (kheng) hial uhhi.
3. Kawlgam sung aa om minamke (ethnic group) tawh kisai bang cih muh? Ko ko Gyi: Taizenta sungah Bama zongh minam ke khat mahhi. Bama zongh Taizenta (ethnic group) khat aa ngaihsut ding ahihi. Minam sungah ninam tawm taleh equal right tawh , thuman tawh sepding ahi. Athuak tengmah Bama teng mah hi.
4. 2015 election ciang Party campaign nadin sawm uhhiam? Min Ko Niang: 2015 tawh kisai asiangin genvet ni (hihtawh kisai dotna tampian sa hinteh) Kitelna Election pen thumantak in akibawl leh kibawlloh encik ding hi ung, 1990 kitelna aa ihtheihsa hi, Aana tein cihkhong aomloh nading mipi tawh dingkhawm ding hi ungh. Din ding akisap leh zongh dingkhiat ding mi kaikhawm ung (Lusuh ni baa dee).
5. Thongsung leh Thongpua akilamdang nasak dan uh? Min Ko Naing: Kulh tawh aki umcip gam pen thongkia mah tawh akibang gam hi. Thongpua ah om in suahtakna ih neih kei leh Thongsung aa omtawh kilamdang lo hi. Thongsung bel pumpi ci le sa bek hilo, ngaihsutna khuak (brain jail) kituak hi. Kum 20 sungbang thong sung kiom in, ann nek tuidawn pen lamgei aa vok ann teh ayaing te sawploh aa huan, Sa ongpiak tang uh, Ganhing Tangtel khongmehlak ah kikhah cihdan ki ne kha hi. Laisim ding khutme cia zongh ngahding kingahlo in, ongtheihkhak vua leh satdan tawh kithuah pah lian hi.
6. Kawlgam in Democracy ngah taktak mah hiam? Min Ko Naing: Ei le ei suai Myanmar ih kici tawm hi, hi cigen leng; Suai (Gold) ihteh ciang, cikal khat acin nading suai lak ah adangdang nickel akihel tawh kibang hi. Democracy ih cipen gammi citizen khat in ama ngah ding right suahtakna aneih masiah Democracy taktak kici thei lo hi. Tu’n Pagu gamke sungah Campaign bawl ding ongphal lo uhhi. Loud speaker zatding kiphallohna om hi, Suahtakna kingah nailo cih na hi. Democracy cih pen opposition party te nuntaksuahtakna pia cih hia, tun tua kingah lo ahih man-in a umzo nailo hi ung.
7. Kawlkumpi’ ukna sungah bangci panmun laksawm nahi uhhiam? 2010 aa thuguipi te akikhel masiah, paizia manlo lampi kitawn lai ahih man-in nasepkhop dan hamsa hi.
8. Khasum sanglo nisim nek le dawn bang ci nuntak nahi uhhiam? Ko Min Naing: Nui hiuhiau hi. Kipatcil limlim in bem (0) tawh kipan hi ungh! Tuni ciang pitu (mipi) ten ongvaak lah lo uhhi. Pitu mipi in ongvakzo uhhi, ihgil aa tumsuk ihnek pen gu ahih loh ding thupi zaw hi.
9. Kawlgam (Road map) tawh kisai bangciang tung? Ko Ko Gyi: A om sa ahi Road map abawl tawm pen uh omlai, mipi tawh lo buang gam kiukna limci kingah ngeilo ding hi. Luthuh pa mah jah me!
10. Kawlgam kiukzia thumungpi leh thuguipi te athak khel ding kigingsa in om hiam? Tulian in aom sa omlian lo hi, ahih hangin ki kup ding aa bawl ding ahihi.
11. Tulaitak kawlkumpi tawh kizopna nanei uhhiam? Kumpi tawh kizom kipawlna pawlkhat tawh nasem khawm ung. Tuni ciang ong kipawlpih ngam lianlo in, onglau uhhi. Khualzin na hangtawh langnih kimuh khop ding kipelhpelh hi. Ongsap uh ciangin taangmi kapaisak uhhi.
Khaipu
See More...

Tedim Association ii Gullu mual vai genna

Zogam sung a leitung sumgil i neih sunsun Senten hong nawn sak mang dingin Galkap lungsim kawipi tawh a dim niloh lai Pu Hung Ngai leh a kumpi naseppih pawlkhatakipan Tedim-Tonzang MP (Amin gen dah ni) te pawlpawl athukim khit hangin Pasian in mipite hong itna tawh President U Thein Sein mahmah zangin tuciang Company te akipan nai lo uh suak hi, cihthu i za hi.

Kuama peuh gamsung gam pua i pankhopnate pen i thahatna hi a, U Hung Ngai leh gam zuak ngam ulian khat le nihte zong aha uh a gawigawi laitak ahi hi. Mipi' deihna mah tangtung ding hi, cih i thungetna hi. Awlmawh anei khol lo biakna makaite leh hausate zong tu-in veina takpi tawh hong lunglut mahmah ta uh hi.
Tu-in Tedim Association in Kawl lai ngiat tawh President Zumpi ah amau' letterhead leh sign tawh lai hong piaksak nading uh mipi in Tedim khuapi pan huhna kingen hi. Tedim Association (Yangon) te pen May 24, 2013 ni-in meeting tu ding uh a, athukim uh leh attached file a na muh bangun President zumpi ngiat ah lai apuak ding i hi hi. A thukim kei zenzen uh leh zong Naypyidaw President Zumpi ah puak teitei dan ding vaihawm veve kul ding hi.
Gamdang a om Zomiten zong Myanmar Embassy Office mai ah Gullu vai lungphona na na bawl ngam ding uh hiam? A makai ngam leh a nung zui ngam i om ding hiam? Inn ngakte in Myanmar Embassy zum mai ah lungphona na nei thei le uh cin, ci-in kong thum nuam uh hi.
Tak kheh Zomi!!
Rev. Thang Van Lian
Tedim


See More...

Gullu mual vai dinmun (May 23, 2013)


Dear U le nauteteng
Om na tek pan adamkim ciat dingin ong deih bawl ing.
Inn lam ah bel tu laitak Zosuan Tuailai Khawmpi ding tawh kimanlah pianpian ta ei.
Thu tuamtuam la tuamtuam tampi om mahta leh, Gullu vai mah ong zom leuleu ning. Gullu vai Tedim khawmpi ( 17 may ) pen net sunga Sia Thangvan ( Rev Thang Van Lian ) gen bang tektek hi a, siapa mahmah zong mipi tangin thu ong sung ziahziah mawk ahih manin mipite kikhalum mahmah hi.
Alungdam huai
Hih bangin thunei lamte in kimuh khopna ong neihpih tangtang pen a huampi in en leng, ong thupi bawl mahmah , ong naupang bawllo cih kimu thei hi. Tua bek thamloin gen nop bangbang gen theihna dingin hun ong honsak hithiat , en zong maitang khual nei hetloin thu I sung ngelhngelh pah hi. Ataktak in hih dan kimuh khop pen kawlgam ading nangawnin amasa pen khawng kihi kha mai ding hi.
Mipi lam pan deihna khempeuh phial kigen zangzang thei hi. Hun lemlo pipi mahin kigen veve hi. Hih khawmpi sungah hausa upa kimtakin kihel thei hi. Ulian lamte in mipi lungsim mipi deihna te a tel khop dingin a ki mapang zo suak hi. Tua hun sung mah in I laibu (ZCD, CPP, CNP, NLD le mualbul mipite deihna ) pen bu 900 val a khawnkhong in kihawm hi. Dangka pek 1 /2 tawh zuak leng I fund zong ong om thei ding cih ahih sam hangin , mipi khutsungah ahun lapin a tun kim ding deih lua I hih manin na hawm ziau ung.
A dahhuai thu
Mipi deihna lunggulhnate kicing takin I gen ziahziah hangin thunei lampanin hi ci ding cih khentatna ong pia hetlo mawk hi. I mailam kalsuanzia ding pen gel hak mahmah hi. Gen huai le gen tuak khempeuh a kigen siang khin ta hi mai hi. Saipi a pai in pai I cih pen kua zaw saipi ahi diam cih theih hak simsim hi.
Mipi deihnate hangsan takin i gen ziahziah hangin, I nungsangah “tu a thu kigen pen mipibup deihna hi peuhmah lo hi, mi kheltat 2 / 3 khawng in a holhtawh hi lel h.” ci in thuneite aciah kik ma nangawn in a kinelnel, a mai vilvil ki om tazen hi. Hih banga zuau thu bawltawm te hangin buaina tampi piang bek thamloin khantoh ding nangawn tampi khak tan zaw lai hi. Tua bang mite in mihing mah ong nei sawnsawn uh a, ei sung khawngah ong thuk lut thei mahmah lai uh hi.
A lawhcinglo lunggulhna
Pu Kingmang, Rev. Thang Van Lian, cihte akipan mi tampite ngaihsut piakna ahi, kawlgam kizopna zumte le adiakin President pa US ong hawh sungin mi khat peuhpeuh in I gullu vai ong pusuah tam ci in na ngakngak ung. Tu dong mah ngak lai ung. Ahun le a mun in pia lua mahmah hi. Ahi zongin I ngiahsut dan kibang lo hi in teh maw na ci mai ung. Gamsung gampua I aw luang khawm leh ngaih mahmah ding a, ahi zongin ei tumtekin I ot phangphang leh bel tuisunga pau zong bang zo lo ding hi hang.
Khut kilen ni
U te naute aw, Gullu vai pen leisung sumpiang vai bek in en kei ni. Zomite I vang ding ahi. I hihna taktak lahna ahi. Kumpi langpanna hi zenzen lo hi. I gamh I go te acing akem I hi hi. Ngah dinga kilawmte ngah zawhna dingin a hanciam I hi hi. Mikhem bawlna le mi simmawh bawlna pan I suahtakna ding a hanciam I hi hi.
Mihing sepna om loin I Pasian ong pum gup ding ahi hiam. I huang I inn sungah guta buluhte suakta takin sungtum pusuakleh kua khialhna hi ding ahi hiam. Acing akem a kizunlo innmun logam pen a lalthang ding mah hi. Ahi zongin Zomgam le zomite a lalthang ding pen khutzepsa in en hithiat ding I hi hiam.
Mun tuamtuam pan in u le naute thapiakna panpihna tuamtuam a om mah bangin, mimal le group mail pawlkhatte panin gullu vai akiphamawh pawl adingin a thalawp huai khol lo thusawi pai te zong a hun zui in ong luang zel hi. Apaute in a paupak ahih hangin a thuakkhate adingin lungtang ong kap vang sak hi mai hi. Na kisa hi. Kikhasia hi. Ahi zongin mipi maitang le gamlelei ading thusaupi I et ciangin kikhasia ngamlo hi. Kithangpai zolo mai hi.Tuate khempeuh cillum tawh navalh khawm zelzel ung.
Tua hi a, I thu pen a kipan pan ahi hi. I mailam ding suapi om lai hi. Khut kilen ni. Mapang khawm ni. Pangkhawm tha sukkhia dih ni.
Liantuang
Kawlpi ( 09400511757 )

See More...

Gullu mual vai kamkupna review tawm


Hakha lam pan 18th May 2013 in, U Hung Ngai, Chin State CM makaihna tawh North Mining Investment Com. Ltd te’ huihpi pen nai khat tai 50 kim tawh Tedim Khuapi Kam Hau Hall ah kizial ziahziah hi. Leisung sum piang lamsang Minister, Forest lam, kim le pam tawh kisai Minister cih bang ulian dangte zong hong kihel uh hi. Myanmar gambup leisung sum piang kipawlna pan Advisor pipa U Tin Shwe zong hong kihel hi.

U Hung Ngai in thu kong honna kam a gen khit ciangin Company te tungah nung a dotna 46 kibawl tawh kisai dawnna leh thupulakna makai khat in nei hi. Tua khit ciangin kumpi lam thuneite mi 3 bang in abanbanin gen uh hi. Tawh dan ding lamsang vive nga zaw uh hi. Tua khit ciangin mipi lam pan agen nuam peuh… ci-in hun akihon phet leh Cinpu (Will Computer leh ZOZUN Makai) in thugenna nei a, U Hung Ngai zong a mi gau dingin kithawi pah hi.

Munglek hong ding leuleu a, thugen akipat ma-in announcer lam pan “Kumpite thuneite leh sapna ngah hausa teng na tusuak un, meeting kizom suak ding hi…” cih thu hong kitang ko mawk hi. Mipite hong kihawl khia ding ai tam, ci-in kidah man peuhmah hi. Cihna ding thei loin ki om a, tua teng leh Munglek in athugen hong pan ziau hi. Kikhaktan gawp sam loin hong gen zom suak a, mipi in tha kingah mahmah ahih manin khut kibeng ziahziah hi. U Hung Ngai zong asungtawng ah kigawi ziahziah leh kilawm hi. A man ciangin Chairman pu U Hung Ngai in gencianna nei-in Tedim District vai nangawn hong kisiansuah kikkik hi. Munglek’ pulakna tungtawnin kisuang lua hi ding hi.

Tua khit ciangin Sia Thangpi in atangpi bekbek nahtang um ciaciate khiat suk ziahziah a, Kam Hau Hall bup ling damdam keei ta hi. Kei singtang mipa, lokhopa’ muhna ah… cih tawh athu pan hithiat lel hi napi Zogam pan Kawlgambup leh leitungbup dong mah hong guisut ngekngek hi. U Hung Ngai leh apawlte akipan hong kihel ulian uneu leh mipi’ adingin phawk huai, ciin huai leh zuih ding thute vive mah hi a, Hlutdaw sung thu nangawn sawk kha to hi. Hall sung kisatsuah semsem hi. Mipi in lah sau vei pipi khut kibeng ziahziah hi.

Tua teng khit ciangin Kawlpi lam pan a hong pai to Sia Lian Tuang leh a lawmte mi 50 kim bang sung pan thum le li in abanbanin thusun hong zom to ngelhngelh uh hi. (Kawlte leh namdang icih ziauziaute tampitak kihel hi. Numei teng bang Kawl nungak vive hi lai ei!) Hih hun taktak ciangin U Hung Ngai zong ki-ip zo nawn lo hi ding hi ven mi thugen kimlai khawng atutmun pan pau zel, dotna bawl zel… cih bangin san biaibuai keei ta hi. Pupipa leh thugente kikal kigamla bilbel ahih manin hong khut khial lo hi. Thu pulakte lah lau lo, athute lah gil thei hi mawk ahih manin mipi in khut kibeng ziahziah hi. Democracy a ciam kha taktak ihihna kilang a lau nei loin gen ngam lah zong kinei nawn lo hi.

Hausate leh kumpi nasemte pen pau lo dingin kivaikhak khin ahi tam kuamah pau het lo uh a, ahih hangin atam zaw tham in mipi lam pan thusunnate pen khutbetna tawh tha hong pia-in deihna hong kilangsak veve uh hi. Khuasung mite lam pan papi khat leh biakna Sia khat in zong thusunna bawl uh hi. Khat mahmah in zong tawh ding ahoihna kigen lo banah dotnate thuk lut semsem ahih si tawh sun 12 bang hi khin ta ahih manin thupukna bangmah bawl loin “Workshop man ta hi…” ci-in hong kitangko hi. Kumpi in hong mangpah kei phial ding ahi ta zongin mipi’ lam pan thupulaknate hong ngaihsak uh suak ahih manin hoih hi, ci-in kimu hi.

A taktakin bel mipi lam pan a thugente pen sapna lai ngah lo teng hi zaw a, U Hung Ngai in zong kihta pen leh kilawm hi. Kalay Kabaw pan a hong pai Sia Lian Tuang leh alawmte bang mawtawsap leh sum tampi bei a hong pai to uh ahi hi. A kipiakna uh innteek Tedimte, Tonzangte leh Cikhate in zong etteh huai sa tek uh hi. Minam vai leh gam vai ah ei pawlpawl khanlawhna kizom toto ta hi, cih ding hi. Hong melhmelh nuam ta le uh mipi lam pan kibul kalh zel ahih manin gen nop tampi tawh “Gullu Mual Leisung Sumpiang Tawhkhiat Ding Project Kikupna” kihial bawl hi. Mipi tawh kamkupna hong bawl lai ding uh maw, nasep kipan mai ding uh cih pen dip phu litlit sa-in inn lam kizuan tek phot hi.

Mipi lam panin “Muhzia Pulakna (Press Release?) zong Sia Lian Tuang te lawm tateng mah makai-in hong bawl pah uh hi. “Man lah lua kei ni, kumpi thuneite, Company te leh mipite adingin tawl khat khawl phot leng hoih pen ding hi..” cih tawh dawnna kician mel om loin hun hong zawhpih uh ahi hi. Mipite’ ciah khit ciangin kumpi nasemte leh hausate tawh atuamin kamkupna nei to lai uh hi ven bang teng ana vaihawm uh tam mipi in kitheihpih nawn lo phot hi. Hausa upate zong na hai tat gawpgawp sam lo dingin mipi in lametna leh khamuanna kinei hi. Gam leh minam zuak nuamte in Zomite sungah mun ngah nawn lo semsem lai ding hi.

Sen gam in Myanmar mipite adingin hoihna sang siatna tam hong tun zaw ahih zia dongin aguh dawkin kipulak hi. Sen kumpi beeline abeisa hi tan om ihih manin leitung tawh kizopna tatsat bek hi lo gam zawng pen dinmun kitung ahihna, Myanmar sung a buaina tampite zong Sen company te’ hang mah ahihnate siksanin kinei toto hi. Sente sangin kalate in Myanmar ah noptuamna hong pia zaw, kici kha phial hi.

2008 kum a kibawl Gambup Constitution zong Gambup Hlutdaw in puah dingin kipsak khin ahih manin tua masiah nasep hong kipan kei photphot le uh cin mipite adingin hi ta leh company te adingin zong thupha mah hi pen ding hi, cih thu ahi hi. Kam khauh lua bel kizang lo bilbel hi. Bang hong piang lai ding hiam en dih ni! Nidang lai bangin mipite hong kikhembawl ngam nawn lo, mipite zong itna leh veina tak tawh a ding ngam setset kitam semsem ta, cih kilang hi.

A thangah huai diakna khat lai ah tutung mipi lam pan a thusungte pen kum naupang vive hi zaw hi. Khangno… cih aw limlim akigen khak nak leh Chin State pupipa bang amit phia pah leplep zo hel hi. Khangthakte in mi’ gen bangbang “he he, hawi hawi…” ci nawn loin eima sia leh pha khentel theihna tawh a hoih pen leh apha pente mah teelin kinungta ngam ta hi, cih kilang hi. Gamdang tung Zomite zong na thanem kei un. Inn ngak pasal pha khangno tampi mah om hi, cih nap hawk ta un.

Tu ngen ibat leh Zomite’ mailam ding pen tang pempam hi, cih kitel hi. Saipi pai a pai Zomite nung kik nei lo ding a lamsak lam khangah hoi lo ding uh hi. A sia a pha khin khai photin kipat khit vet leh lah a tawp ngei lote ihi hi.
“Tangtawng panin khtung gamah apil masa, alian masa, ahau masa, thukhualna leh kipahtawi siam, mi’ it mi’ ngaih, mi’ en den pen Tedim te hi,” ci-in Sia Kapno MBA makaihna tawh Gawngmual khua TBC Khangno thusin lai a slogan a ot ziahziah uh mah kip ngitnget ding hi. (Tedim te cih na siat lak kei un. I lawmte in Tedim-Tonzang-Cikha a teng pen Tedim te hong ci uh hi, ei’ kicihna bel athutuam hi).

Kam Hau Hall ah ka mit tawh mu-in ka bil tawh ka zakte ka phawk sun teng ka siam bangin hong kihel kha lo it leh ngaih kuama peuh in thei nuam ding, cihna tawh hi teng hong gelh hi phot ning. A kicing zaw-in makaite in zong hong suaksak lai ding uh hi.

Topa’ thupha maw,
Rev. Thang Van Lian
Tedim
See More...

Gullu mual vai kipawlna 4 ii statement

See More...

Kipawlna 4 pan, Gullu mual vai, statement

See More...

Zogam gullu mual

See More...

Stop Zomi's Gullu Mual Nickel Mining

See More...

Gullu mual vai statement (Chinese version)

See More...

Gullu mual dinmun (8th May 2013)


Zogam lam teng ah, khuapi guah ong pai ta in sun tawh zan tawh guah zuzu hi mai ei. Guah tui hoih mahmah in lei bel zen mahmah zezen in teh. Thu tuamtuam la tuamtuam tampi ong om kawmkal panin gullu vai mabante zong na zomzom thei ung.
Falam pai na
3-4 May 2013 ni, Falam Baptist Association zum a kibawl Federalism thusinna ah hun ong pia uh ahih manin thusinna pia dingin Zamthuam tawm na pai thei ung. Zamthuam in Citizenship thusinna pia a, ken Investment tuamtuam ( gullu )ah Federal a kisap ziate hoih takin ka na gen thei hi. Hih bang ong pian theihna pen Salai Mang ( CEO. Chin World journal ) deih sakna hi a, ama tungah zong I lungdam hi. Thusinna sungah khangno, upa le paster te cih bangin kim takin ong kihel thei hi. Hun awng ciangin khuamite tawh thu ka na kikumkum uh a, CNF vai le Tedim District vai te zong lam lamet loh pi in na kinak kup mahmah laizang ung. Mai lam ah Thu la la khat peuhpeuh a om ciangin kalsuanzia ding zawi le lampi tampi khinkhai theih ding tampi kimu behthei suak hi. ( I lamet loh thu tuamtuam na tam peuh mah , hun lem ciang kiza sak zel ni )

Hakha pai na
4 May ni in Hakha ka na pai phei uh hi. Ciimnuai biakpiakna hun lapin ka na tai phei tautau uh hi. Guah tam mahmah bilbel in khua nak dam mahmah hi. Lamkal ah guah a tam mahmah hang khua sungah na zu nai lo ahih manin zuaukhem tawh kibang zezen ung. Akno tuikia na bang ngikngiak ung.
Sia Khual vaihawm siamna tawh Pu Hau Khen Kham’ inn ah pu Nang Mung (minister ), pu Cin Lian Pau ( minister )te tawh nitak nai 17:00 – 21 : 30 pm sung (nai 4 val ) thu tampi na kikum tangtang ung. Mipi, gam le minam ading deihsakna vive hi a, nitak an nek ding nangawn na mangngilh dekdek ung. Gullu mual vai ah mipi ading ahoih pen ahi dingin lunggulhna hanciamna hangin mun khatkhatah naseppih tungsiah nuaisiahte tawh a kinawkgiapgiapnate uh a kipan thu tampi ka na kikum thei uh hi.
6 May ni in zong Pu Hong Ngai ( Chief minister ) tawh na kimu thei ung. Gullu vai hangin bangmah nawngkai na om huai lo hi. Kimuhpina (mipi, kumpi tangmi, company, mipil misiam.., ) ah siangtakin kiho in tua tungtawnin kikalsuan ding hi, ci hiathiat a, thu le la ong nuam mahmah hi.
7 may ni in kawlpi ka ciah kik uh hi.
Vekpi tangin Ygn pai
Tu nipi sunga Exel hotel, Ygn kibawl Land conflicts thusinna ah zong vekpi tang in Thatuang ( Thang Khan Tuang ) va kihel thei hi. Thusin bek hi loin Gullu vai kipawlna tuamtuamte tungah kipulakna le kizopna a bawl kawmkawm zong ahi hi. 14-26 may sung Taungngu khua akibawl ding EIA, SIA data bawlzia thusinna ah va kihel ding a, tua khit ciangin Gullu mual kimah nasep kipan sawm pah hi hang. EIA, SIA data bawl ding pen Zosuan Tuailai Khawmpi ma teitei in kizo leh cih lunggulhna kinei hi
Laibu vai
Mipi le partyte kimuh khopna record laibu zong a sawt loin kingah ta ding hi. Mdy ah a kibawl sak hi a, akisam khempeuh Dr Siambawi (Zingsol journal ) in tavuan ong laksak hi. Lungdamna lian mahmah hi.
Liantuang
Kawlpi ( 09400511757 )

See More...

Chinese mining in Ghana


Gullu zong China te'n to ding cih i theih ciat ahihi. Hih tawh kisai in China in hong to hi leh koici thei cih thu, anuai a video enleng kituat khol khathei ding hi.
Hih video documentary pen China in Africa a Ghana gam ah khamkhuuk atawhna uh, Britain gama thuthang minthang The Guardian te'n aphual mahmah va pha uh a nasemte, inteekte leh agammite kiang pan hong kankhiat uh ahihi.
Gamneite bel buannawi lak ah niin niipniap in nasem uh hi. Nitha bangzah ngah uh hiam cih bel kitheilo hi. General Labor nangawn Sengam pan lokho leh ngabeng teng tawnpih uh cih hih video documenatary in gen hi.
China company neite leh Ghana ulian teng losiah aphattuam pih lua om tuaklo hi.
Kawlgam zong democracy ngahta khangto ding ci a i lawp leh, i neihsa teng hong laksak sawm zawsop uh hi. ZAWSOP tangthu thak.
Thein Sein in piak ding dang hong neih kei leh zong, bangmah hong guk sak kei beek henla, kikial mahmah ahih ciangin Nga Sein anntang khong, hong hawmkhia leh hoih zaw ding hi. Tua hi leh President Nga Sein cih pahtawina Zomi te'n kipia ding hi. Guulu gukkhiat sawm zawsop mawk ahih ciangin Guul Sein cih minvawh hong kul phot hi.
Africa a Ghana unaute thuakna i puaknat pih hi. Video sunga Chinese pa in "Ka vante uh hong guksak loh nang un, thau zong ka lei uh hi." ci laidep hi. Kua guta hizaw hiam? cih bel pasian in thei ding in i um hi.
Zokhup
www.zokhup.com



See More...

Gullu mual vai sangnaupang te' tung pan, statement

See More...

Gullu mual leh Pu Langhkaap' thu


Guullu Mual Nickel tawhding-tawh kisai-in Guullu Mual taangthu themcik theihding kilawm leh kisam ka' sak mahmah khat kahong pulaak-hi. Ka' zaaksawn thu hi-a, Pu Langh Kaap tawh akiho ka-hi kei-hi.
2007 Kum-in Mandalay Tai-Hmu' thupiakna-tawh Guullu Mual-pen Sagaing Tai sung-ah guang ding-in Kawlte pii-khau-tawh bangtawh hong kipan-hi. Tua ciang-in Kimlaai Khua khuasaatpipa Pu Langh Kaap-in naakpi-in va-nial gawp-a, amatsawm-uh ciang-in Pu Langh Kaap-in ama' medal lak-a, tuaciang-in Nay Pyi Daw zasak uhhi.
Pu Langh Kaap-zong Nay-Pyi-Daw paisuk vingveng-hi. Amah-pen gaalkaap sung-ah minsiatna nei ngeilo, Gaalhaang (Thu-Ye-Gaung) pahtawina angah khat hi-a, ama' document leh medal -tawh aluut ciang-in tua hun-a gaalkaap ulianpen nihna Maung Aye-in hoihtak-in nana hopih-in zindo-a, ama' deih bang-in Guullu Mual-pen Tedim Khuapiseh Huam sung-ah akip suak-hi.
Tua hun-in Maung Aye' thupiakna-tawh Tedim Khuapiseh Kigi khunna ciantak bawlpha-a, gamlim-ah Kawlpi Lann Song ciangdong huam-hi. "Hih ahi takpi ahiam?" ci-in Dah-Kah-Sah Hmu pa-in adot ciang-in tua laai-a tanuseem (minlehpuam theihnopleh mimal-in hong hopih-un) te-in, "Amasa-a penmah cimai-ni, thu piang khaleh" ci-uh ahihman-in angeina Tai-9 zuulsuk-a kigi-mah akikipsak hong suak-hi.
Deihna bulpi-ah, Guullu-pen Tedim Khuapiseh Huam sung-ah athaamlaai lingleng ahihna-pen Pu Langh Kaap' hang bekbek hi-a, ama' sumtang mahmah tuulza 6 kiim beilawh-in ana humsa ahihi. Tu-a Guullu tawhding alungkimpih hiilhial Laimite bangpen amau' ngaihsutna leh ataangpi kamdawn gingte-ah, "Guullu-pen Sagaing Tai sung-hi, Tedim Khuapiseh hikei" aci-zong hilo-in, Tedim Khuapiseh ahihziak-a tawhding alungkim-uh hizaw-hi (keppih cihthadah).
Hih Pu Langh Kaap-pen minam sung-ah akidawk ding-in hongki pholaak khollo-in ama' aituam veina leh itna-tawh supna baaina tuak liang-in Guullu ahumpa ahihlam kuamah-in teheihtuak lo-hi. Theihding-a akilawm leh akisam ngiat ahihi.
Tua baan-ah, Guullu Nickel Program nialna ahzong ama' ngaihsutzia, muhzia, saanzia naakpi-in kimangthei mahmah khading-in ka' ummawh-hi. Pu Langh Kaap' medal-pen suang peuhleh Tai Hmu te inzong salaam apiak hi-a, athu-zong muiibunh mahmah-hi. Guullu Mual it taktak-a asuplawh abaailawh khinsa Pu Langh Kaap (Kimlaai Khua khuasaatpipa)' kiangpan ama' muhlehsaanna I-laak theihleh kisum zawlo dinghi cih kei mimal' uplehsaanna ahihi.
Pu Langh Kaap-pen Kawlgam' ading-in Gaalhaang Lukhuneelkaai angah-bek hilo-in, Zomite-in aphawk khaakloh hang-in Zomite' Gaalhaang taktak ahihlam-zong khangthakte-in theihding leh zahtaak-a thupibawl ciatding deihna ka' nei-hi. A-umlo te-in Kimlaai Khua-ah vapai-in va' kancianleh lempen ding-hi.
Hih laai-pen Zomite' thusim ahihman-in groups dang-ah forward kei-un, Zomite bekmah-in theihding ahihi, midangte' theih kisam lo-hi.

Zokhai 

*********************************************** 
T. Zokhai ITNA-IN GUABANG HINNA-HI 
60 Narr-Maen Drive 
Croydon Hills VIC 3136 
Melbourne, AU 
Tel: +61 39723 0460 
Mob: +61 420 800 560

See More...

Gullu mual leh leisung sumpiang


Thupatna:
Zomi I-hihleh amihing I-it mahbang-in aleitang mahmah-zong itding thumaan ahihi. Israel te-in 1948 kum, gamdang pan-in agam-uh azuatkiik hun-in gamgi atun-uhteh aleitang pham-in baak cithu neu thumangmawh khat ahihi.
Guullu Leisumtawhna khaaktan nading-in tualleenphung-a mipihte honkhat' mapanna athu kizaza-in, peek- 1, 2 tawh amapang tampi-zong ki-om-hi. Tuate' tungvuum-ah, WZC-in Mikaanglaai leh Seenlaai-tawh hong phuankhiat Laaipaih-in muiibunh mahmah ding-in lamet-huai mahmah-hi. President Thein Sein' khualzinna khempeuh-ah tua laaipaih kiphuang henla, atuntunna-a thuneite' kiang-ah cc puak lehang gamdangte' mit-heek a-et saan laaitak ahihman-in thu bang-a kalsuanna hong ngaihsun theikha dinghi.
Australia-a Leisumtawhna-tawh Saaikaakna: 
Zomite-pen mihing tualtang I-suahzawh huntom mahmah himah taleh, leitangnei minamte I-hi uhhi. Leitangnei mite' hihtheihna (rights)-pen gamukpawl (government)-in koikoi-ah kepcingsak, humsak-in lapsaangsak cihpen democracy ngeina paizia khat ahihi. Zomite-pen Australia Gam-a leitangnei minam Aboriginal te-tawh (identical and political context) kisuun mahmah-hi. Amaute-pen Australia Gamukpawl-in thupibawl mahmah-a, leisumtawhna akipatding ciang-in naakpi-in thukumna, leh thukimna laaibawlna-a kipan naakpi-in kizom uhhi. Tua nangawn Aboriginal minamte-in akilawmzah phattuamna lawhlo ci-in kansuutna (reseach) naakpi-in kibawl-a, Aboriginal te' hamphat nading lampi behlap toto laai uhhi.
Keyword:  Mining., Native Title., Problems of Ethnic Minority., Resource Curse., Mining Royalties., Mining Company., Government & State Government., Agreements., ACTs.
Zomi-tawh dinmun akisuun, leitangnei Aboriginal te' leitang pan-in leisumtawhna akipat ciang-in 1993 kum-in Native Title Act 1993 (Cth) bawl uh-a, khualeikiat ahihkeileh ataangteen mite' thuneihna kibawlsak-hi (Langton & Mazel, 2008). Leisumtawh-tawh kisai Aboriginal te' hamphatna leh asupna saaikaak nading-in Halvor Mehlum leh alawmte (Mehlum et al. 2006)-in leisumtawhna anei gam 42-ah kansuutna bawl uhhi. Native cihpen tua leitang-ah ataangpi-in apu apa pan-in ateeng, akhang leh aluahte hi-a, khuatualta cilehang kikhial lo-hi.
Khuatualtate' hihtheihna (rights)-pen leisumtawhna tungtaang-ah naakpi-in lian-hi, banghanghiam cihleh leitawhna ziak-in leitangneite' ading-in supna tampi om ahihman ahihi. Tua ahihman-in minam itte-in asiamsinna-uh amau' meet nading sang-in hihbang leitangneite' hamphatna ading-in thasaan-hi mapang uhhi. Maureen Tehan (2003)-in, 'khualtualtate' hihtheihna leh khuatualtate' huneihna' naakpi-in suut-a, atung-a 'khuatualtate' hihtheihna' tawh kisai naakpi-in gamukte leh mipi' tung-ah sungkhia-hi. Hih laaisiamte' suut abulpi-pen 'leitangneite' hihtheihna hihzah? kicinglo, asupna lianlua,tua ahihman-in puahphading., ' cihte lahthu (evidence) kiciantak-tawh thusunna abawl-uh ahihi.
Leitangnei khuatualtate' leitang tung-ah leisumtawhna akibawl ciang-in "Native Title Rights" khuatualtate' tung-ah akipiak hamtangding ahihi. Native Rights nungzuui-in leisumtawhna tantaang (mining royalties) ciangtan/seh kuul-hi. Leitawhna ziak-in anawkkhaak nading leitangte' ziak-in leitangneite' kiang-ah mimal-a goihsum sehding ahihi. Tua khitciang-in State leh Government -tawh thukimna (agreement) kibawl theipan dinghi. Tua nung-ah "State Govt. in bangzah Royalties ngahding" cih kiseh panding-hi. Tua zom-ah Mining Company leh Govt kaalthu honghi toding-a, tua takciang-in, "thukimna" akibawlsa nangawn "Leitangneite lungkimlo tawntung zaw-hi", banghanghiam cihleh company-in ameet bekmah en-a aseem ahihman-in kiciamna bang-in leitangneite dopbawl peuhmah lo-in, amau' lampi anuam penpen ding-in ziik/bawl uh-a, gamukte-in amaute' seplehbawl humpih dingmah-a thukimna a-om bang-in hum ahihman-in khuatualtate-in suplawh thapaai-hi.
Leisum tawhna-in huatualtate' lak-ah tankimlohna (inequality) naakpi-in khangsak-a, namdeiina (racism)-zong kilanghtang tak-in khanghi cihthu atung-a kansuutte-in mukhia-in pholaak uhhi, banghang-in hih thusiate khanghiam cihleh nasep silbawlna limlim-ah "thukimna" akibawl teeisaam hang-in akisep taktak ciang-in khuatualtate' sang-in khualte asiamzaw, goihman tawmzaw-tawh ngahna ziak-a khualte zatna cihte-a kipan Zomi mitmuh tanzil-ah "namdeiina" I-sak kholloh phialding namdeiina lianpi khang-hi. (Hih-pen Guullu leisumtawhna hong kibawlleh bangciang Zomite hong lawhding cihthu kitel silsel-hi: Khuatualtate siamsinna aneihlohna, Kawlpau asiamlohna, nasep kizenlohna-a kipan pauhlap kicingtak hongnei lelding uh-a, Mining Company leh Govt. te-in hong awlmawh deklohding kimu sinsen-hi).
Guullu Mual-pen Zogam sung-ah om-a, Zomite' teenna leitang tung-ah a-om ahihi. Zomite' neihsa ahihi. Tua kawm-in Kawl Gamukte (Myanmar Govt.) leh Kawlte' pupi Seen kizopna azenzen-in hong lawhcing ngialleh Zomite-in atuimawl nangawn hawp khalo dinghi, banghang hiam cih leh: atung-a I-suutsa mahbang-in Aboriginal te-in Gamukte (Govt.), Gameh Ukte (State Govt.) leh Mining Company (Mining Company-pen Kumpi' a akicihtheih zenzen hang-in kumpi-tawh thukimna huam khat sung-ah summeetbawl kipawlna khat hilel-hi) te-tawh "thukimna" ciantak-a akibawl sinsen, "Tantaang piakding, Leitangnei hihna ziak-a goihsum, leitang kisiat man-a siatvatsum" cihte thukimna lim akikaai khinsa nangawn, anua ciang-in khuatualtate' khasiatna, supna baaina, leh amau' ngahzah ding-a akilawm tanh ngahlo-hi ci-a kansuutte' pholaakna I-mu khin-hi.
Guullu- tungtaang ahihleh "Guullu kito dinghi" cih kiza kiau beklel-a, aleitangnei khuatualtate' theihloh kaal-a akivaaihawm ahihna thumaanlo guipi masa hipah-hi. Khuatualtate leh leitangneite theihsakna nengcikbeek omlo-in Kawl Gamukte leh Mining Company khat-in thukimna bawlngiau cihpah malam-pen democracy genloh Hitler's Nazi vaaihawmna' sang-in neemzaw lo-hi. Tua kawmkaal-ah, Gamseh Ukte (State Govt.) daan-a panmun aneipak Hung Ngai tepawl-zong Kawl Gaalkaappupite-in "kaap ou" acihleh anu apa, alaaizomte nangawn akaapding khuak ciangbek mah-tawh hong vaaihawm ahihman-in Guullu Leitangnei khuatualtate theisak lo-in, theihsak-zong kuul salo-in, nana "lukuun" laailaai-hi. Hihte-pen democracy kalsuanzia-tawh akido vive hi-a, tua pipi-mah leisumtawhna' ading masuan hongzom teeiteei uhleh "Zomite mihing-a sehlohna" kilangh seemseem cihna ahihi. Amaute-in mihing-a hong sehloh ziak-in dahhuai lua tangtang pahsaamkei naveen ahizong-in honpi khat I-sup khitteh kipeek theipan mawklehang I' supsate ki lakiik thei khollo dinghi.
Kawlgam President zinkawikawi lo-in gamsung masuan azom hileh hih Guullu thu-pen kidaal zolo khamah dinghi, ahizong-in democracy gamliante' awina (approval)-mah zong kawikawi-in hong zinkhiat-pen Zomite' lampi hoih mahmah khat hiding-hi. Adiak-in tutung USA azinna lungdamhuai phadeuh-hi, banghanghiam cihleh ama' tuntunna-ah WZC Laaipaihpi nana kisuang thei ding, nana kipholaak theiding, Zomi itte-in tua Laaipaih bulphuh-in "lungpho" theiding ahihman-in "Guullu Humbit" zo-kha lahloding hihang cih kei' muhna ahihi. Tualo-in, democracy gamliante' muhna/maai-ah tuabang pholaakna omkeileh Kawl Gamukte-pen Kawlgam sung-a sosaanna ciangciang-tawh akiliing vetlo I-theihsa ahihi. Gentehna-in, lawmte-tawh huankhang zaang-ah ka' kimawl-a, lawmte khat ka' paampaih-hi. Tua kimawlna phual-ah lawmpa leh amah a-it nih-leh-thum-in hong gen tantan hang-in phamawh ka'sa kei-hi, ahizong-in ka' inn-ah hongpai-in ka' pa' maai-ah, "U Khai, banghang-a hong paampaih na-hia? Kozong kimawl nuam hive-ung" hongcileh muibunh mahmah se-hi. Leitung democracy gamliante lo-in gam khat a-uk gamukte gamtaang theilo-a, tua gamliante' maai-ah akipholaak thute lungsimpiakna (akineih ahiphial zong-in attention) pia hamtang cihthu leitung paizia ahihi.
Tuabang ahihman-in Kawl Gamukte gampualam hongkaan sim-in "I' minam sung-ah akisam bangteng omhiam, bangteng pulaak ding-in hoih/kisam-hiam" cihte minam kithuzatuah-in, I-omna ciatciat pan-in pholhkhia zeelthei lehang, Kawlgam-in democracy lam-ah akalsuan takpi-nuam ahihleh hong koihkhong saamlo ding-a, hong kitheihmawhbawl buanglo dinghi. Minam it cingteng vive gamdang tung phingpheng I-hihteh thanuam tak-in pangkhawm lehang naakpi-in muibunh ding-a, I' gam leitang-tawh kigamla-in tuipi-in honghal mahleh I' gam' ading aseemseem-mah hiding hihang. Zomi it-in gamlei itlo cihbangte, "amihing itding, a-Zomi bek itloding" cih kiaukuau sese tepawl hilo-in, Zomi it, Zogam it, Zongeina it peuhlehang kicing-hi.
Guullu Leisumtawhna Cikteh?
Minam sung-ah muhna namnih om-a, "Tua Guullu-ah amanpha om ahihleh koihkoih sang-in to lehang Zomi honkhat mah-in noptuamlawh saamding hiven, koihkoih lehang ana-khangding lah hituan lo-a.,.." cih ngaihsun uhhi. Maan mahmah-hi. Tawhding ahihi. I' gam keu-in amite zawngkhaal mahmah I-hih man-in sumlehpaai lawhtheih nading ahihleh tawhding-mah ahihi.
Adang ngaihsutna-ah, "I' tulehtate, suanlehkhaakte' ading gamh thupi mahmah ahihteh khoih vetlohding ahihi, tua khoih peuhmah lehang I' tulehtate' luahding bangmah omlo dinghi," ci-in suanlehkhaakte khualna lungsim apua-zong ki-omhi. Maan-hi. Tulehtate' gamh dingpen thupi mahmah-hi. Minam khat akhantoh nading-in akisam bulpite' lak-ah sumlehpaai-pen athupi mahmah khat ahihi. I' gam-ah, sumlehpaai haksatna leh ziadiklo kiukna ziak-in I' minam tualniam mahmah-a, sumlehpaai nuamtak leh oltak-a ngah nading ei' khang-ah lampi akihon keileh I' tulehtate-in akisam siamsinna neizo loding, saangkah sakzo loding I-hihman-in tuabang khang tampi kizomsuk lelding-a, "vaainung guahsia-in lap" theikha mawhlo dinghi.
Guullu leisumtawhna' ading-in tulehtate I'khualleh amaute' ading akisampah (immediate need)te I' sikzawh nading lampi tampitak kisam-hi. Siamsinna-pen laaibu lei-a, Kawlgam Saanginn te-ah abeisa leh tu ciangciang tanzil (level)-tawh tulehtate saangkahsak ciangciang-pen minam khantohna piang zangzang loding muhsa hi-a, sumlehpaai zia-om tak-a ngahtheih nading lampi omleh naupangte' kisap Siamsinna' ading guipite-pen: laaisinna, computer sinna, cidamna (kidaalna zatui-a kipan), lungsimdamna, gualpolh-siamna (social skill), kithuahkhopna: tuate zom-ah, singlepsiamna (carpentry), lamlamsiamna (engineering), setlamsiamna (mechanic), daatlamsiamna (electronic), zatuilam (medical)-a kipan siamsinna lamzing tam cihtak-in atamte naupangte-in sin-a azatsiam nading sepsinna (practice-let-tuih)-a zatding lpd: singlepsiamna bekbek-ah, sing-at, sikkhu, siiksek, siiktukkilh, singnawtna, bii-thuhna, singgaakna, piiciang, ciimtuai, khausaai, khaukhaai,..sangnaupang kim-in abukim-a azatsin loh-in banglawhding? Tuate sumzonna lamlianpi a-omloh-in kua'n sikzo mawkding?? Tua ahihman-in sumlehpaai-pen sawtpi I-umcip hang-in nana pung/khangpha tuanlo-a, tua aki-umcip hunsung-in tualleenphung mite akhang-in tualniam paisuak zaw-hi.
Guullu Leisumtawh kipan-ni :
Thunei Kawl Gamukte-tawh thukimna bawlding, tua thukimna-pen Native Title Rights tung-ah kinga peelmawhding, leitangnei hihna ziak-a thuneihna Zomi-in nei hamtangding, leisumtawhna pan-a, mining royalties ahihkeileh goihman/saapman-pen Zomi ngiat-in ngahding, State level-ah percent nengcik luutding, mining company leh gamukte-in amau' pusuahkhiat sumzuakna tungtawn-in sehhawmding (ei' a hong sukhalo), tuabaan-ah, siik-hampi (tawhkhiatphet siikte) siansuah nading leh sumzuakna huam-a pusuah nading lampi Zomite' a ding-zong gamukte-in hong honsakding (tua hikeileh amau' sung-ah puakluut lehang amau' manseh zahzah bek-tawh kizuak theileh kimeet loding) ahihvetkeileh International Institution' sehsa bang-a hong saangding, naseemmi-pen atuam-a asiamsa (expert) level lobuang ataangpi Zomi-in seemding, leitangnei Guullu kiim-a ataangteen ngiat Zomite' ading-in leitang kilaihna ziak-a siatvatsum (compensation) sehkholh sakding, lamziikpi km khat aziikleh hongsaap nading dollar bangzah cihte, setphualpi khat alamleh meikhu leh tuipaihna cihte' ading bangzah goihman/saapman hong piading cihte seh ziahziahding,....!
Tua hileh sumlehpaai zeekcing ding-a, Zogam-ah siamsinna saanginn leh cidamna zato naakpi-in khangkhaan theiding, naute anu' gil sung-ah a-omlaai pekpan-in akicing vitamin-tawh kidon zoding, cidam tak-a hong suakding, apoisa-a suak hong kiamding, hong pil-in hong thahaatding, siamsinna namcin hong zozoding, tuateh "Zogam apaalluun" hong hiding-hi. Tualo-in, tu-a Gamukte leh Gameh Ukte' vaaihawmna tanzil-tawh akitawh hetlohding, banghanghiam cihleh thukimna thuphuan nasiatak-a akibawl nangawn ahun ciang-in leitangneite-in ameet ngah lozaw tawntung-hi. Tua ahihteh, Zomi-in angah zahding akilawm tanh angahding thuciam a-omloh peuhmah-in leisumtawh nading avaaihawm a-omleh thu-tawh, tha-tawh daalding I-mawhpuak ahihi.
Phawkthaksak: Pu Thawng Za Cin Hau' inn-pen leiseek-tawh Kawlpi-ah a-etlawm masapawl hi-a, jeep zong nei-hi. Guhkan-a hongpai Japan te-in, "na' neih khempeuh sang-in na' ngakhuuk manphazaw" ci cihthu neuthu mangmawh ahihi. Ama' ngakhuuk-pen abaang/kawmteng Guullu suangtum-tawh phuung akiciang kici-hi. Leitangnei hihtheihna (Landowner Rights) a-omloh man-in I' gam-ah aki gamtaang theilo hikeileh Guullu Mual bang-a silmanpha a-omna Zogam-ah mun tampi omtuak-hi.
By: Zokhai (Australia)

Malmatte (References)
- Langton, M. & Mazel, O. (2008). Poverty in the midst of plenty: Aboriginal people, the 'resource curse' and Australia's mining boom. Journal of Energy & Natural Resources Law, 26(1). pp. 31- 65.
- Mehlum, H., Moene, K., & Torvik, R. (2006). Institution and the resource curse. The Economic Journal, 116(1). pp. 1-120.
- Tehan, M. (2003). A hope disillusioned, an opportunity lost? reflection on Common Law Native Title and ten years of the Native Title Act. Melbourne University Law Review. 27(2).
See More...

|| Mate leh

see more

|| Um mahmah

bang a hia le