Showing posts with label Knowledge. Show all posts
Showing posts with label Knowledge. Show all posts

Chinese mining in Ghana


Gullu zong China te'n to ding cih i theih ciat ahihi. Hih tawh kisai in China in hong to hi leh koici thei cih thu, anuai a video enleng kituat khol khathei ding hi.
Hih video documentary pen China in Africa a Ghana gam ah khamkhuuk atawhna uh, Britain gama thuthang minthang The Guardian te'n aphual mahmah va pha uh a nasemte, inteekte leh agammite kiang pan hong kankhiat uh ahihi.
Gamneite bel buannawi lak ah niin niipniap in nasem uh hi. Nitha bangzah ngah uh hiam cih bel kitheilo hi. General Labor nangawn Sengam pan lokho leh ngabeng teng tawnpih uh cih hih video documenatary in gen hi.
China company neite leh Ghana ulian teng losiah aphattuam pih lua om tuaklo hi.
Kawlgam zong democracy ngahta khangto ding ci a i lawp leh, i neihsa teng hong laksak sawm zawsop uh hi. ZAWSOP tangthu thak.
Thein Sein in piak ding dang hong neih kei leh zong, bangmah hong guk sak kei beek henla, kikial mahmah ahih ciangin Nga Sein anntang khong, hong hawmkhia leh hoih zaw ding hi. Tua hi leh President Nga Sein cih pahtawina Zomi te'n kipia ding hi. Guulu gukkhiat sawm zawsop mawk ahih ciangin Guul Sein cih minvawh hong kul phot hi.
Africa a Ghana unaute thuakna i puaknat pih hi. Video sunga Chinese pa in "Ka vante uh hong guksak loh nang un, thau zong ka lei uh hi." ci laidep hi. Kua guta hizaw hiam? cih bel pasian in thei ding in i um hi.
Zokhup
www.zokhup.com



See More...

Gullu mual leh leisung sumpiang


Thupatna:
Zomi I-hihleh amihing I-it mahbang-in aleitang mahmah-zong itding thumaan ahihi. Israel te-in 1948 kum, gamdang pan-in agam-uh azuatkiik hun-in gamgi atun-uhteh aleitang pham-in baak cithu neu thumangmawh khat ahihi.
Guullu Leisumtawhna khaaktan nading-in tualleenphung-a mipihte honkhat' mapanna athu kizaza-in, peek- 1, 2 tawh amapang tampi-zong ki-om-hi. Tuate' tungvuum-ah, WZC-in Mikaanglaai leh Seenlaai-tawh hong phuankhiat Laaipaih-in muiibunh mahmah ding-in lamet-huai mahmah-hi. President Thein Sein' khualzinna khempeuh-ah tua laaipaih kiphuang henla, atuntunna-a thuneite' kiang-ah cc puak lehang gamdangte' mit-heek a-et saan laaitak ahihman-in thu bang-a kalsuanna hong ngaihsun theikha dinghi.
Australia-a Leisumtawhna-tawh Saaikaakna: 
Zomite-pen mihing tualtang I-suahzawh huntom mahmah himah taleh, leitangnei minamte I-hi uhhi. Leitangnei mite' hihtheihna (rights)-pen gamukpawl (government)-in koikoi-ah kepcingsak, humsak-in lapsaangsak cihpen democracy ngeina paizia khat ahihi. Zomite-pen Australia Gam-a leitangnei minam Aboriginal te-tawh (identical and political context) kisuun mahmah-hi. Amaute-pen Australia Gamukpawl-in thupibawl mahmah-a, leisumtawhna akipatding ciang-in naakpi-in thukumna, leh thukimna laaibawlna-a kipan naakpi-in kizom uhhi. Tua nangawn Aboriginal minamte-in akilawmzah phattuamna lawhlo ci-in kansuutna (reseach) naakpi-in kibawl-a, Aboriginal te' hamphat nading lampi behlap toto laai uhhi.
Keyword:  Mining., Native Title., Problems of Ethnic Minority., Resource Curse., Mining Royalties., Mining Company., Government & State Government., Agreements., ACTs.
Zomi-tawh dinmun akisuun, leitangnei Aboriginal te' leitang pan-in leisumtawhna akipat ciang-in 1993 kum-in Native Title Act 1993 (Cth) bawl uh-a, khualeikiat ahihkeileh ataangteen mite' thuneihna kibawlsak-hi (Langton & Mazel, 2008). Leisumtawh-tawh kisai Aboriginal te' hamphatna leh asupna saaikaak nading-in Halvor Mehlum leh alawmte (Mehlum et al. 2006)-in leisumtawhna anei gam 42-ah kansuutna bawl uhhi. Native cihpen tua leitang-ah ataangpi-in apu apa pan-in ateeng, akhang leh aluahte hi-a, khuatualta cilehang kikhial lo-hi.
Khuatualtate' hihtheihna (rights)-pen leisumtawhna tungtaang-ah naakpi-in lian-hi, banghanghiam cihleh leitawhna ziak-in leitangneite' ading-in supna tampi om ahihman ahihi. Tua ahihman-in minam itte-in asiamsinna-uh amau' meet nading sang-in hihbang leitangneite' hamphatna ading-in thasaan-hi mapang uhhi. Maureen Tehan (2003)-in, 'khualtualtate' hihtheihna leh khuatualtate' huneihna' naakpi-in suut-a, atung-a 'khuatualtate' hihtheihna' tawh kisai naakpi-in gamukte leh mipi' tung-ah sungkhia-hi. Hih laaisiamte' suut abulpi-pen 'leitangneite' hihtheihna hihzah? kicinglo, asupna lianlua,tua ahihman-in puahphading., ' cihte lahthu (evidence) kiciantak-tawh thusunna abawl-uh ahihi.
Leitangnei khuatualtate' leitang tung-ah leisumtawhna akibawl ciang-in "Native Title Rights" khuatualtate' tung-ah akipiak hamtangding ahihi. Native Rights nungzuui-in leisumtawhna tantaang (mining royalties) ciangtan/seh kuul-hi. Leitawhna ziak-in anawkkhaak nading leitangte' ziak-in leitangneite' kiang-ah mimal-a goihsum sehding ahihi. Tua khitciang-in State leh Government -tawh thukimna (agreement) kibawl theipan dinghi. Tua nung-ah "State Govt. in bangzah Royalties ngahding" cih kiseh panding-hi. Tua zom-ah Mining Company leh Govt kaalthu honghi toding-a, tua takciang-in, "thukimna" akibawlsa nangawn "Leitangneite lungkimlo tawntung zaw-hi", banghanghiam cihleh company-in ameet bekmah en-a aseem ahihman-in kiciamna bang-in leitangneite dopbawl peuhmah lo-in, amau' lampi anuam penpen ding-in ziik/bawl uh-a, gamukte-in amaute' seplehbawl humpih dingmah-a thukimna a-om bang-in hum ahihman-in khuatualtate-in suplawh thapaai-hi.
Leisum tawhna-in huatualtate' lak-ah tankimlohna (inequality) naakpi-in khangsak-a, namdeiina (racism)-zong kilanghtang tak-in khanghi cihthu atung-a kansuutte-in mukhia-in pholaak uhhi, banghang-in hih thusiate khanghiam cihleh nasep silbawlna limlim-ah "thukimna" akibawl teeisaam hang-in akisep taktak ciang-in khuatualtate' sang-in khualte asiamzaw, goihman tawmzaw-tawh ngahna ziak-a khualte zatna cihte-a kipan Zomi mitmuh tanzil-ah "namdeiina" I-sak kholloh phialding namdeiina lianpi khang-hi. (Hih-pen Guullu leisumtawhna hong kibawlleh bangciang Zomite hong lawhding cihthu kitel silsel-hi: Khuatualtate siamsinna aneihlohna, Kawlpau asiamlohna, nasep kizenlohna-a kipan pauhlap kicingtak hongnei lelding uh-a, Mining Company leh Govt. te-in hong awlmawh deklohding kimu sinsen-hi).
Guullu Mual-pen Zogam sung-ah om-a, Zomite' teenna leitang tung-ah a-om ahihi. Zomite' neihsa ahihi. Tua kawm-in Kawl Gamukte (Myanmar Govt.) leh Kawlte' pupi Seen kizopna azenzen-in hong lawhcing ngialleh Zomite-in atuimawl nangawn hawp khalo dinghi, banghang hiam cih leh: atung-a I-suutsa mahbang-in Aboriginal te-in Gamukte (Govt.), Gameh Ukte (State Govt.) leh Mining Company (Mining Company-pen Kumpi' a akicihtheih zenzen hang-in kumpi-tawh thukimna huam khat sung-ah summeetbawl kipawlna khat hilel-hi) te-tawh "thukimna" ciantak-a akibawl sinsen, "Tantaang piakding, Leitangnei hihna ziak-a goihsum, leitang kisiat man-a siatvatsum" cihte thukimna lim akikaai khinsa nangawn, anua ciang-in khuatualtate' khasiatna, supna baaina, leh amau' ngahzah ding-a akilawm tanh ngahlo-hi ci-a kansuutte' pholaakna I-mu khin-hi.
Guullu- tungtaang ahihleh "Guullu kito dinghi" cih kiza kiau beklel-a, aleitangnei khuatualtate' theihloh kaal-a akivaaihawm ahihna thumaanlo guipi masa hipah-hi. Khuatualtate leh leitangneite theihsakna nengcikbeek omlo-in Kawl Gamukte leh Mining Company khat-in thukimna bawlngiau cihpah malam-pen democracy genloh Hitler's Nazi vaaihawmna' sang-in neemzaw lo-hi. Tua kawmkaal-ah, Gamseh Ukte (State Govt.) daan-a panmun aneipak Hung Ngai tepawl-zong Kawl Gaalkaappupite-in "kaap ou" acihleh anu apa, alaaizomte nangawn akaapding khuak ciangbek mah-tawh hong vaaihawm ahihman-in Guullu Leitangnei khuatualtate theisak lo-in, theihsak-zong kuul salo-in, nana "lukuun" laailaai-hi. Hihte-pen democracy kalsuanzia-tawh akido vive hi-a, tua pipi-mah leisumtawhna' ading masuan hongzom teeiteei uhleh "Zomite mihing-a sehlohna" kilangh seemseem cihna ahihi. Amaute-in mihing-a hong sehloh ziak-in dahhuai lua tangtang pahsaamkei naveen ahizong-in honpi khat I-sup khitteh kipeek theipan mawklehang I' supsate ki lakiik thei khollo dinghi.
Kawlgam President zinkawikawi lo-in gamsung masuan azom hileh hih Guullu thu-pen kidaal zolo khamah dinghi, ahizong-in democracy gamliante' awina (approval)-mah zong kawikawi-in hong zinkhiat-pen Zomite' lampi hoih mahmah khat hiding-hi. Adiak-in tutung USA azinna lungdamhuai phadeuh-hi, banghanghiam cihleh ama' tuntunna-ah WZC Laaipaihpi nana kisuang thei ding, nana kipholaak theiding, Zomi itte-in tua Laaipaih bulphuh-in "lungpho" theiding ahihman-in "Guullu Humbit" zo-kha lahloding hihang cih kei' muhna ahihi. Tualo-in, democracy gamliante' muhna/maai-ah tuabang pholaakna omkeileh Kawl Gamukte-pen Kawlgam sung-a sosaanna ciangciang-tawh akiliing vetlo I-theihsa ahihi. Gentehna-in, lawmte-tawh huankhang zaang-ah ka' kimawl-a, lawmte khat ka' paampaih-hi. Tua kimawlna phual-ah lawmpa leh amah a-it nih-leh-thum-in hong gen tantan hang-in phamawh ka'sa kei-hi, ahizong-in ka' inn-ah hongpai-in ka' pa' maai-ah, "U Khai, banghang-a hong paampaih na-hia? Kozong kimawl nuam hive-ung" hongcileh muibunh mahmah se-hi. Leitung democracy gamliante lo-in gam khat a-uk gamukte gamtaang theilo-a, tua gamliante' maai-ah akipholaak thute lungsimpiakna (akineih ahiphial zong-in attention) pia hamtang cihthu leitung paizia ahihi.
Tuabang ahihman-in Kawl Gamukte gampualam hongkaan sim-in "I' minam sung-ah akisam bangteng omhiam, bangteng pulaak ding-in hoih/kisam-hiam" cihte minam kithuzatuah-in, I-omna ciatciat pan-in pholhkhia zeelthei lehang, Kawlgam-in democracy lam-ah akalsuan takpi-nuam ahihleh hong koihkhong saamlo ding-a, hong kitheihmawhbawl buanglo dinghi. Minam it cingteng vive gamdang tung phingpheng I-hihteh thanuam tak-in pangkhawm lehang naakpi-in muibunh ding-a, I' gam leitang-tawh kigamla-in tuipi-in honghal mahleh I' gam' ading aseemseem-mah hiding hihang. Zomi it-in gamlei itlo cihbangte, "amihing itding, a-Zomi bek itloding" cih kiaukuau sese tepawl hilo-in, Zomi it, Zogam it, Zongeina it peuhlehang kicing-hi.
Guullu Leisumtawhna Cikteh?
Minam sung-ah muhna namnih om-a, "Tua Guullu-ah amanpha om ahihleh koihkoih sang-in to lehang Zomi honkhat mah-in noptuamlawh saamding hiven, koihkoih lehang ana-khangding lah hituan lo-a.,.." cih ngaihsun uhhi. Maan mahmah-hi. Tawhding ahihi. I' gam keu-in amite zawngkhaal mahmah I-hih man-in sumlehpaai lawhtheih nading ahihleh tawhding-mah ahihi.
Adang ngaihsutna-ah, "I' tulehtate, suanlehkhaakte' ading gamh thupi mahmah ahihteh khoih vetlohding ahihi, tua khoih peuhmah lehang I' tulehtate' luahding bangmah omlo dinghi," ci-in suanlehkhaakte khualna lungsim apua-zong ki-omhi. Maan-hi. Tulehtate' gamh dingpen thupi mahmah-hi. Minam khat akhantoh nading-in akisam bulpite' lak-ah sumlehpaai-pen athupi mahmah khat ahihi. I' gam-ah, sumlehpaai haksatna leh ziadiklo kiukna ziak-in I' minam tualniam mahmah-a, sumlehpaai nuamtak leh oltak-a ngah nading ei' khang-ah lampi akihon keileh I' tulehtate-in akisam siamsinna neizo loding, saangkah sakzo loding I-hihman-in tuabang khang tampi kizomsuk lelding-a, "vaainung guahsia-in lap" theikha mawhlo dinghi.
Guullu leisumtawhna' ading-in tulehtate I'khualleh amaute' ading akisampah (immediate need)te I' sikzawh nading lampi tampitak kisam-hi. Siamsinna-pen laaibu lei-a, Kawlgam Saanginn te-ah abeisa leh tu ciangciang tanzil (level)-tawh tulehtate saangkahsak ciangciang-pen minam khantohna piang zangzang loding muhsa hi-a, sumlehpaai zia-om tak-a ngahtheih nading lampi omleh naupangte' kisap Siamsinna' ading guipite-pen: laaisinna, computer sinna, cidamna (kidaalna zatui-a kipan), lungsimdamna, gualpolh-siamna (social skill), kithuahkhopna: tuate zom-ah, singlepsiamna (carpentry), lamlamsiamna (engineering), setlamsiamna (mechanic), daatlamsiamna (electronic), zatuilam (medical)-a kipan siamsinna lamzing tam cihtak-in atamte naupangte-in sin-a azatsiam nading sepsinna (practice-let-tuih)-a zatding lpd: singlepsiamna bekbek-ah, sing-at, sikkhu, siiksek, siiktukkilh, singnawtna, bii-thuhna, singgaakna, piiciang, ciimtuai, khausaai, khaukhaai,..sangnaupang kim-in abukim-a azatsin loh-in banglawhding? Tuate sumzonna lamlianpi a-omloh-in kua'n sikzo mawkding?? Tua ahihman-in sumlehpaai-pen sawtpi I-umcip hang-in nana pung/khangpha tuanlo-a, tua aki-umcip hunsung-in tualleenphung mite akhang-in tualniam paisuak zaw-hi.
Guullu Leisumtawh kipan-ni :
Thunei Kawl Gamukte-tawh thukimna bawlding, tua thukimna-pen Native Title Rights tung-ah kinga peelmawhding, leitangnei hihna ziak-a thuneihna Zomi-in nei hamtangding, leisumtawhna pan-a, mining royalties ahihkeileh goihman/saapman-pen Zomi ngiat-in ngahding, State level-ah percent nengcik luutding, mining company leh gamukte-in amau' pusuahkhiat sumzuakna tungtawn-in sehhawmding (ei' a hong sukhalo), tuabaan-ah, siik-hampi (tawhkhiatphet siikte) siansuah nading leh sumzuakna huam-a pusuah nading lampi Zomite' a ding-zong gamukte-in hong honsakding (tua hikeileh amau' sung-ah puakluut lehang amau' manseh zahzah bek-tawh kizuak theileh kimeet loding) ahihvetkeileh International Institution' sehsa bang-a hong saangding, naseemmi-pen atuam-a asiamsa (expert) level lobuang ataangpi Zomi-in seemding, leitangnei Guullu kiim-a ataangteen ngiat Zomite' ading-in leitang kilaihna ziak-a siatvatsum (compensation) sehkholh sakding, lamziikpi km khat aziikleh hongsaap nading dollar bangzah cihte, setphualpi khat alamleh meikhu leh tuipaihna cihte' ading bangzah goihman/saapman hong piading cihte seh ziahziahding,....!
Tua hileh sumlehpaai zeekcing ding-a, Zogam-ah siamsinna saanginn leh cidamna zato naakpi-in khangkhaan theiding, naute anu' gil sung-ah a-omlaai pekpan-in akicing vitamin-tawh kidon zoding, cidam tak-a hong suakding, apoisa-a suak hong kiamding, hong pil-in hong thahaatding, siamsinna namcin hong zozoding, tuateh "Zogam apaalluun" hong hiding-hi. Tualo-in, tu-a Gamukte leh Gameh Ukte' vaaihawmna tanzil-tawh akitawh hetlohding, banghanghiam cihleh thukimna thuphuan nasiatak-a akibawl nangawn ahun ciang-in leitangneite-in ameet ngah lozaw tawntung-hi. Tua ahihteh, Zomi-in angah zahding akilawm tanh angahding thuciam a-omloh peuhmah-in leisumtawh nading avaaihawm a-omleh thu-tawh, tha-tawh daalding I-mawhpuak ahihi.
Phawkthaksak: Pu Thawng Za Cin Hau' inn-pen leiseek-tawh Kawlpi-ah a-etlawm masapawl hi-a, jeep zong nei-hi. Guhkan-a hongpai Japan te-in, "na' neih khempeuh sang-in na' ngakhuuk manphazaw" ci cihthu neuthu mangmawh ahihi. Ama' ngakhuuk-pen abaang/kawmteng Guullu suangtum-tawh phuung akiciang kici-hi. Leitangnei hihtheihna (Landowner Rights) a-omloh man-in I' gam-ah aki gamtaang theilo hikeileh Guullu Mual bang-a silmanpha a-omna Zogam-ah mun tampi omtuak-hi.
By: Zokhai (Australia)

Malmatte (References)
- Langton, M. & Mazel, O. (2008). Poverty in the midst of plenty: Aboriginal people, the 'resource curse' and Australia's mining boom. Journal of Energy & Natural Resources Law, 26(1). pp. 31- 65.
- Mehlum, H., Moene, K., & Torvik, R. (2006). Institution and the resource curse. The Economic Journal, 116(1). pp. 1-120.
- Tehan, M. (2003). A hope disillusioned, an opportunity lost? reflection on Common Law Native Title and ten years of the Native Title Act. Melbourne University Law Review. 27(2).
See More...

Gullu ii man pha zah


Zomi sung ah kong it U le nau lawm leh gual leh a zahtaak huai laisim akua maciat omna ciat pan dam tek ding hong lam en ing.
Ih Biak Pasian hong hehpih naleh khangthak te kithu tuak a na sep khop nate hang in hong ki guuk sak sawm a hi ih Gullu Mual vai pen tu in alungkim huai dinmun hong tung hong suak hi. Toding tolo ding cih te hi masa lo zaw mipil te in hoih tak research hong bawl kik phot ding cih dan hi, bang bang a hi zong in hih ciang hong tun theih pen lungdam huai mah mah hi.
1) Group mail sung ah lai at pen thalawp ngau ngau hi kei mah hi veng in a hih hang tu sung lai ki at pawl khat kamuh ciang in kalung hong nuam hetlo a hih man in tawm hong behlap pak hi ing. At khialh pau khialh a om leh hong mai sak un ci-in hong thum masa phot nuam lai ing. Tedim ah kimuh khop na a kibawl lai in eimi minister khat in kipawl na pan a hi lo khuasung lam pan a te kam mal bek za nuam ung ci se cih ka zak ciang kalungsim ah bang ngaih sun kha kahiam cih leh tua ih mi te in Zogam Zomi a ding hilo in Kawlkumpi a ding nasem hih tuak hi, tua bang mite a om lai teng Zogam khangto lo ding hi.

2) Nih na ah minister te a hi zong in group mail sung ah lai at pawl khat I kammal tawh kisai khat vei kong dong nuam phalai hi. Leisung sumpiang tawh khiat na hang in kihau ding hileh Kawlgam minung ah ki om lo ding hi. Africa gam aa Congo te khasiat huai lo ding aa, sanggam Kachin gam ah gal piang lo ding hi kaci ngam hi. Japan te in leisung sumpiang nei lo hi lokhawh na mahtawh hiciang tung uh hi. Singapore gam in leisung sumpiang genloh leitang kicing neilo a hih man in Malaysia pan leila in vanleng tual behlap uh hi. Zogam pen a zangpen in kiciam teh mah hi a hih hang Kawlgam bup zong hautuan lo hi. Policy hoih kisam a apicing human resource bek kisam hi, Zogam ah leisung sumpiang tampi a om phial zong in tuate tawh kul lo aa sumzon theih na ding tampi om hi. Na hai na kipho lak lak se dah in.
3) Tedim a kimuh khop na ah minister te Chief minister te mipi in ci ziah ziah a hih man in Company leh Union Government mai ah maimawl ding hi cih kizalai hi. Minister khat pen kahpau liang hi ci lai hi….hi thei kha mah in teh Gullu kiim a om khuate Gullu en ding te in a khua uh nawk suk nawk to in a thu a la bang mah gen lo in a lut lut uh ciang a mau zong lau uh hi. Tua a pai mi te pen ei gamsung mi hilo napi a mau ki inn teek sak zaw a hih man in khua sung mite maimawl uh hi, khua ngai uh hi. Ei neihsa mi mawk piak ding cih zen zen pen piang thei kei ci in kap uh hi. A mau kahna te a ki zaak na ding mun ah kuaman pai lo in mipawl khat in haholh hi kici lai hi, na mai zumlo hiam Zomi hi-ing ci ngam lai. Na mite khuangaih lungzuan lai tak bang mah phawk lo in 2% peuh tawh na lung kim lai hiam? Sum 1000 sung pan sum 20 khen khiat ding haksa kilkel lo hi, lamgei aa om khutdawh ngen te piak zah hinai lo hi. Hoih tak khua ngaih sun ni.
Hi zah hong at photning….
na lung a kimkei leh 
09400309471

Tawh hong contact kik le teh
-- 
Andrew Tuang
09 400309471

See More...

Kawlgam tangthu tomkim

Kawlgam mikhat hihna tawh Kawlgam taangthu ahi ciang khat theihhuai veve ahih manin, anuai abang in a kum le khate tawh kaihkhopna tuamtuam pan tomkim cing in hong kisuaksak hi. A lunglutte' ading deihsakna hi.

- AD1400 pawl in Anawrata kumpi hong suah khit ciang amasa pen Kawlgam' khuapi dingin Bagan kilam hi.
- 1506 kum Anawrata kumpi in Thatung gam sim in lazo pah A Shin Arahan phongyi Bagan ah Tira Wara Buddha biakna a pankhia dingin sam uh hi.
- 1287 kum ciangin Mongolia kumpi Khblai Khan in Bagan sim ahih manin, Kawlgam kumpi masa i gam kisia ta hi.
- 1513 kum in  Htapin Shweti in Kawlgam nihna lam kik hi.
- 1550 -1581 sungin Bayin Naung in Chiangmai le Ayudaya sim / do in lazo pah hi.
- 1752  kumin Mon te in Innwa sim in lazo uh ahih manin, Kawlgam nihna zong bei leuleu hi.
- 1755 kum in Alaung Phaya in Kawlgam thumna lam kik hi.
- 1760 kum in Alaung Phaya in Mon te Innwa pan hawlkhia ahih manin Mon khua hong piangkhia hi. Dagon pen Yangon tawh kilai a, gal beina mun cihna ahi hi.
- 1813 kum ciang Dr.Adoniram Judson in Christian Missionary hihna tawh mission sem dingin Kawlgam hong tung hi.

- 1824 - 26 kum in a khatveina Mangkang le Kawl kidona hong piang hi. Yandapu sachoh bawl in Rakhine le Thahninthari Mangkang te' khut sung tung hi.
- 1852-72 kum sungteng in anihveina Mangkang le Kawl kidona om leuleu a Kawlgam khanglam Mangkang ten laksak leuleu ta hi.
- 1853 pan 1578 hun sungin Min Dung Min kumpi hong kah a Mandalay kumpi inn (nan dwin) hong lam in kumpi semto suak hi.
- 1885 kum ciang a thumveina Mangkang le Kawl gal kidona hong piang leuleu a, Mangkang ten zo uh ahih manin
- 1885 December ni 5 ni in Thi Paw Min India ah paipih uh hi.
- 1886 kum January khat pan kipan Kawlgam pen India gam ukna nua ah kikoih in Yangon pen gambup khuapi dingin kipsak hi.
- 1886 pan 1895 dong Kawlgam saklam pan Mangkang te gamnuai mite in sim hi.
- 1906 kum in YMBA (Young Men's Buddhist Association) kici kipawlna khat gammi itna tawh galkido na hong pian na dingin phuankhia uh hi.
- 1920 kum ciangin GCBA kici General Council of Burmese Association cih kipawlna min tawh mah le mah ki-ukna khuan ngetna bawl uh hi.
- 1923 kum in Kawlgam bup Daiyakhi ki-ukna tawh uk uh hi.
- 1930 kum May 30 ni-in Doh Bama Asi Ayung kipawlna kiphuankhia a, December kha sungin Saya San makaihna tawh Lokhote' tawh kum 2 sung kidona om hi.
- 1937 kum in India ukna khutnuai pan Kawlgam ukna ki lakhia hi.
- 1939 kum in Thakhin Phoe Hla Kyi makaihna tawh Yinan Nasemte' Lungphona hong pia khia in Kawl kumsim na sungah 1300 Galdona ci in minthang mahmah hi.
- 1941 kum ciangin Japan in Kawlgam hong sim masa a, December 26 ni-in BIA kici Burma Independence Army hong piang khia hi.
- 1942 kum July  27 ni in BIA pen BDA (Burma Defense Army) cih tawh laih hi.
- 1943 -1945 dong Japan in Kawlgam hong uk hi.
- 1943 kum in Suahtakna manlo kipia hi.
- 1945 kum March kha 27 ni in aana tawh hong ukte dona kinei a Japan Gal ci in tuni dongin kiciam teh in, Galkapte' Ni kici hi.
- 1945 kum June kha 15 ni in Japan te hawlkhia zo ta uh hi.
- 1945 kum OCtober ni 16 ni in, Mangkang te'n Kawlgam hong uk kik hi. January kha 27 ni in Aung San Atlee Kiciamna ki bawl a, tua kiciamna sachoh in Kawlgam suahtakna ding aamahkhanna sachoh ahi hi.
- 1947 kum February ni 6 pan 12 ni dong Shan Pyi Ne, Panglong khua ah Shan, Chin, Kachin le Kawl te akibangin suahtakna ngah nading in Panglong Kiciamna Sachoh bawl in min thuh uh hi.
-1947nJuly 19 ni in akallak a kumpi sem pak General Aung San le Kawlgam makai 6 te kisuamlum hi.
- 1947 kum October kha 17 ni in Nu-Atlee Kiciamna Sachoh kibawl leuleu a tua in Kawlgambup Suahtakna ngah nading kiciamna ahi hi.
- 1948 kum January kha ni 4 ni in Akigawmkhawm Kawlgam (Union of Burma) cih mintawh suahtakna kila hi. Shan minam Sat Shwe Thaih in gambup President hong sem a, U Nu in Prime Minister hong sem hi. Tua hun in zong Panglong Kiciamna a thukimlo Communist te le Karen te in kumpi hong langdo uh hi. Tua pen a yong namkim gamnuaimi te' gamsung kidona kici hi.
- 1951 kum in Suahtakna ngah khit ciang akhat veina Parliament ki-ukna hong kipan khia a, mipi lungkimna tawh kiteelna nei uh hi.
- 1956 kum ciangin a nihvei kiteelna ki bawl leuleu hi.
- 1958 kum ciangin, Phah Sah Pah Lah khennih kisuah a, Asiantho Phah Sah Pah Lah le Akho Tawntung Phah Sah Pah Lah cih te ahi hi.  Hih tegel in kiteelna neih kik ding ngiimna tawh September kha 28 ni in Ing Song Asoe Yah ci in Inn Ngak Kumpi kipawlna min tawh General Ne Win in tavuan la hi.
- 1960 kum February kha in kiteelna kibawl a U Nu in Pyidaungsu Party pan zawhna ngah in, April kha ni 4 ni kumpi hong suak hi. Tua khit ciangin Kawl le Sen gamgi kilemna letmat kithuh hi.
- 1961 kum Union Parliament pan U Nu in Buddha biakna pen Kawlgam bup biakna in genkhia hi. Tua hang in, KIA / KIO cih te hong piang khia hi.
- 1962 kum March kha ni 2 ni in galdo kumpi ahi General Ne Win makaih na tawh Kawlgam bup zawhthawh thutawh ukna aana hong la uh hi. July kha ni 4 ni in Kawlmi te zia le za tawh kituak Socialism ki-ukna lam ah kal hong suanto ta hi.
- 1963 kum in gamsung kilem na dingin kumpi lam pan kilemna bawl uh hi.
- 1964 kum ciangin gamsung a om gamvai sai party khempeuh kiphiat hi. Private neihsa ahi sanginn, vazuakna sai le vante khempeuh gambup neihsa ci in zawhthawh thu tawh la mang uh hi.
- 1965 kum ciangin pilna sang khempeuh kumpi in tavuan hong la ta hi.
- 1972 kum in news journal khempeuh ki khak leuleu uh hi.
- 1974 kum March kha ni 2 ni in gamsung thuguilet ding hong bawl thak uh a, Kawlgam buppi Socialist Party in uk a U Ne Win in President sem hi.
- 1974 kum takciang in U That hang a buaina hong piangkhia hi. U Thant pen UN ah Secretary General masa milui khat hi a, America ah si in, Kawlgam ah a luanghawm apuak ciang U Ne Win in thupi ngaihsut loin mi mawkmawk khat bangin bawl in thupi simlo hi.  Tua thu hangin biakna makai te le mipi sangnaupang te in U Thant luanghawm sut in gammipi te in vui ding in hanciam uh hi. Hi thu hangin, Sangnaupang makai Salai Tin Maung U (Asho Chin) kiman in sihdan kipia hi. A kithah hun laitak in amah kum 24 pha pan hi. Sangnaupang khat hibang in Kawl kumpi in khautawh akhailup na thu in, Kawlgam taangthu sungah a khatveina ahi hi.
- 1980 kum May kha 24 pan 28 sung in Kawlgam sungah Buddha biakna hong tangzai semsem nading in khawmpi kibawl hi.
- 1981 kum November ni 6 ni in U Ne Win hong tawlnga a, San Yuh in President hong sem hi.
- 1987 kum ciangin Kawlgam Dewali hong la hi.
- 1988 kum July kha ni 6 ni in Brig. Gen. Sein Lwin in President hong sema, mipi in galkap ukna kideihlo ahih manin, August ni 8 ni akipan Kawlgambup lungphona kinei hi. Tua pen democracy galdona kici hi.
- 1988 August 12 ni leuleu ciangin Dr.Maung Maung in President sem leuleu a, lungphona a neite sung pan mi tulsawm bangin sihlawh uh hi. Khangno lai sangnaupangte a tulsawm simin gamgi lam zuan in taikhia ngeingai uh hi. Video lakna pan etkikna nei in mi tampi tak mah zui in man mang uh hi.
- 1988 September 18 ni- in SLORC (Gamsung Kilemna le Kilamtoh nading Kipawlna) hong piang khia a, Chairman Sr.Gen. Saw Maung in aana hong la leuleu hi.
- 1990 kum in Party kiteelna om a, NLD in gualzawhna ngah hi na pi in kumpi ukna kingah saklo uh hi.
- 1992 April kha 23 ni in, Sr.Gen.Than Shwe in aana hong lato hi.
- 1993 kum in Amyotha Nyi La Khan( National Coference) kibawl a, 1996 kum March kha ciang in bei hi.
- 1997 kum July kha 23 ni in Kawlgam zong ASEAN gam sungah kihel hi.
- 1997 November kha 15 ni in, SLORC (State Law and Order Restoration Council) pen SPDC (State Peace and Development Council) ci in ki laih hi. Kawlgam bup minlawhna zong Burma ci nonlo in Myanmar tawh kilaih hi.
- 2003 kum in Kawlgam democracy lam manawh a kalsuanna U Khin Nyunt in Road Map 7 cih khat hong bawl hi.  Daw Suu Kyi le Depeyin buaina hong kizomto hi.
- 2004 kum in Gen. Khin Nyunt hong kia leuleu a, Amyotha Nyi La Khan kibawl thak leuleu hi.
- 2005 kum November kha in Kawlgam khuapi Nyi Pyi Taw ah kilaih a, kumpi ukna zum thupi khempeuh Nyi Pyi Taw ah kikoih ta hi.
- 2007 kum September kha ciangin Shwe Wa Yong kidona hong piang hi.
- 2008 kum tak ciangin, gambup thuguilet pen mipi 92% thukim uh hi ci in kumpi lam pan kithangsak hi.
- 2010 kum ciangin, party tuamtuam democracy kiteelna ki nei a, USDP (Union Solidarity and Development Party) in kumpi lam ding tavuan ngah in Dr. Thein Sein in President sem hi.
See More...

[Cidam na] Orange leh Sahawk ii hoihna

"Stroke" cihpen khuaksungah si lutnawnlo, si khawlvat, khuaphawk lovat cihdan natna namkhat hi a, lauhuai bekthamlo, hih "Stroke" hangin Zomi sungbekbek ahzong asi kitam mahmah khinta hi. Stroke pen namnih bangin kikhenbeh ci a, Ischemic Stroke leh Hemorrhagic Storke ahihi. 
Hih Stroke natna panin ki daltheih nading zatui siavuan te'n atuamtuam kankhia, mukhia, genkhia uh a, zuizoleng ahoih vive ahihi. Tutung Research bawlte muhkhiatna khatah Lengmaw leh Sahawk (Orange & Grapefruit) tampipi ane numeite pen Stroke Risk lauhuaina panin 19% pan kiamsaktuam ci uhhi.
Hih Study pen US gamsung ah Researchers te'n kum 14 sung aki kaikhawm numei 69,622 te ii cidamna Record Data tungtawn in amuhkhiat uh ahihi. Hih Record Data aki ngahtheih nading in kum 14 sung zato siamah Nurses te'n micina te ii anek leh adawn uh aciapteh ngekngek uh hi a, kum 4 halta in tua cina te ii mehteh mehgah (Fruit & Vegetable) anekte uh dotcianna neizel cihi.
"Hihbang in Study akibawlna panin mehteh mehgah (Fruit & Vegetable) leh athuk lamsang Vitamin C atamnek numeite pen Stroke natna ngahlotuam uhhi" ci'n "Journal of the American Heart Association" agelhkhia Author Aedin Cassidy in pulakkhia hi. Amawkmawk inzong ihduh mahmah hi a, cidamna tawh akituak hilailai ahih manin hanciam in neksawm dihni.
See More...

[Cidam na] Stroke natna theihhuai pawlkhat

"Stroke" cihpen khuaksungah si lutnawnlo, si khawlvat, khuaphawk lovat cihdan natna namkhat hi a, lauhuai bekthamlo, hih "Stroke" hangin Zomi sungbekbek ahzong asi kitam mahmah khinta hi. Stroke pen namnih bangin kikhenbeh ci a, Ischemic Stroke leh Hemorrhagic Storke ahihi.
Stroke pen mi khempeuh in neithei ngahthei ahih manin Stroke Risk kici lauhuaina panin ki keptheihding thupi mahmah hi. Adiakdiak in Nutrition kici nekhuai dawnhuai ann leh tuite zattheihding leh zatui zaha tawh ki keptheihding zong thupi mahmah hi.
"Stroke Risk Factors" kici hih anuai ateng hangin Stroke natna kingah thei hi.
Sikhang neite (High blood pressure)
  • Cholesterol neite (High cholesterol)
  • Zatep te (Smoking cigarettes)
  • Zunkhum natna neite (Diabetes)
  • A thaulua mahmah te (Obesity & Overweight)
  • Lungtang natna neite (Cardiovascular disease)
  • Naudalna zangte (Birth control & Hormone therapy)
  • Guihtheih khamtheih zangte (Cocaine)
  • Zu dawndawn te (Heavy use of alcohol)
  • Kum 55 tungsiah aphakhin te
  • Adiakdiak in pasal te
  • African American, Hispanic, Asian/Pacific minamte
Stroke natna panin kidal nadingzong hih atung atengmah hipah hi. A nununglam thumte ahi ih khankum, pasal hihna, ih minam cihtepen bangmah ihhihtheih omnawnlo hi. Ahi zongin adangdangteng kidopding vive hi a, ki dopsiamleng ih nuntakpihding vive ahihi. Adiakdiak in ei Zomi te kidophuai phadiak ah za teploding, zu dawngawp loding, guihtheih khamtheih zangloding, thauluat nadingpan kidawmding cihte thupi diakding hi. Tuaban ah Exercise manman in kimawlding leh nekhuai dawnhuai Nutrition te zattheihding thupi mahmah hi.
Stroke ih neihlam bangci kitheihding ihhiam? Stroke nei khinkhiante pen lung am thei (Dizziness), lampai hamsa sathei (Trouble Walking), kampau hamsa sathei (Speech Problem), cilehsa hik mialmualthei (Numbness), lutang nagawpthei (Severe Headache), khut le khe zaw thei (Paralyse) cihi. Tua ahih manin Stroke neiding in naki upmawh leh amanlang theithei in Clinic ahih keileh Hospital khatpeuhpeuh ah naki lahpahding thupi dinghi. Tua hileh Doctor te'n akisam bangbang in Check up ongbawlding uh a, zatui zaha ongpia pahding uhhi. 
[Theihding: Cidamna lamtawh kisai lai kigelhpan kong teisawn uh hi a, genkhialh gelhkhialh aomleh hehpihna tawh ong puahphat sak un.] 
See More...

[Cidam na] Maivun kep zia

Mikhempeuh in vun cidam leh etlawm ki deih ciat hi.Meelhoihlo te ading bangin kitangsam diak hi.Vun hoihna ding kideih ahihmanin ki ngaihsun ciat hi.Ahizongin a hoih dinga ngaihsut khempeuh hoih khin khollo thei hi.Hih tawh kisai thu pawlkhat gen leeng.Zatsa pawlkhat khawlsan kuul dinga zat nail oh pawlkhat zat zong kuul thei ding hi.

Maiphiat mun lua lo ding:
Mai pen phiat ding mah ahi hi.Aizongin ni tamveipi phiat lo ding.Mai nel lua te khawng ni khatin tam veipi phiat ding pen ki geen thei zel hi.Tua hi leh cidamin mai zong phual lo zawdeuh dingin ki ummawh hi.Ahizongjn Alexandra Spunt leh Siobhan O’Connor ten  nikhata mai  phiat mun a hoihna thei lo uh hi.Mai nel pen bacteria leh Vun keu lua pana kidal nanga Pasian hong bawlzia ahi ci mawk uh hi.Nikhata mai thum vein a phiat ciangin  vun natna tuam tuam om thei lak pan kidal lo zaw in Chance pia zawsop hiteh.Vun pen a keu ding hi lo hi.Vun keu hun lai phalbi ciang zong a keuloh nangin lotion kin uh zawk ding ahi hi.

Face Scrub naak zat luat loh ding:
Face Scrub pen vun nasep ding a semlo te mansak nangin hoih hi.Ahizongin naak zat luat ciangin vun cidam kim lai zong sia sak thei hi.Zatloh ding cihna hi tuan lo in naak zat luat loh ding cihna hi zaw hi.Kaal nih ciang khat vei zat hi leh hoih bek hi.

Oil omna Cream bek zat Ding:
Cream pawlkhatah oil om lo ahihmanin Oil Free Cream kici hi.Ahizongin oil omlohna Cream pen hoih lo hi.Tangsiat (pimple) omna sa te keu nuam mah mah ahihmanin oil kitangsam hi.Oil tam zat luat ding lah hi tuan lo hi.

Face Cream nam tuam tuam zat ding :
Face Cream nam tuam tuam zat pen vun adingin hoih hi.Hun khatah a nam tuam tuam zat ding cihna hi lo hi.Gentehna in tukha-a zat pen maikha ah zang nawn lo ding, a tuam dang khat zang ding.Laih zel ding cihna hi pipen mai hi.Mihing khat leh khat vun ii’ kitangsap zong kibangkim khollo ahihmanin a tuam tuam sin masak phawt ding hoih lim lim hi.

Kum 30 tunglam Face Mask hoih pen:
Coconut oil sikkeu  dim nih, aktui sungdal khat, khuaizu sikkeu khat leh cikhum sikkeu khat helkhawm ding.Hihte khempeuh munkhatah koih khawm in la tawk in.Tua khitciang na maiah nuh in.Minute 25 sung na maiah diah phawt in.Tua khitciang tui lum pippiap tawh na mai phiat in.A tawpna lamah tui vawt zangin.Kum 30 khit ciang maivun hatlo tek tek ta hi, tua manin mai vun hoih deih ten hibang hih zel ding hoih hi.Kaalkhat khatvei beek hih zel ding ahi hi.

Kum 40 tunglam Face Mask hoih pen:
Peas(Bepi) sikkeu neu nih, Evening Primrose Oil sikkeu khat, Bawngnawi sikkeu khat,Grape(Leenggah) tang sikkeu khat leh Carrot tui hai lang gawmkhawm ding.Tang nei khempeuh gawizan dikdek phawt ding ahi hi.Tua khitciang na maiah nuh in.Minute 30 sung na maiah diah phawt in.Tua khit ciang tui lum pip piap tawh na mai phiat kik in.Kum 40 khit ciang maivun pen kikawl ta hi.Vun in Collagen leh Elastin tasam ahihmanin vun etlawm nawn lo hi.Tua manin hih danin Face Mask bawl in la, na mai ah nuh zel in.

Kum 50 tunglam Face Mask hoih pen:
Kum 50 tunglam te ading Facial Mask hoih pen: Brewer Yeast( Zu bilh silngo sawh) sikkeu khat, bawngno hai lang leh khuaizu sikkeu khat gawmkhawm ding.A gawm dan ding; Brewer Yeast leh bawngnawi a tuam in hel ding tua pen Fridge ah zankhat koih ding.A zing ciang khuaizu tawh hel(gawm) pan ding.A veka na gawm khitciang na maiah sahtakin zut in.Minute 30 sung na maiah diah phawt in.Tua khit ciang tui lum pip piap tawh na mai phiat masa inla a tawpna lamah tui vawt tawh phiat kik in.

Maivun nel loh nang FaceMask hoih pen:
Nahtang min gap lang,Avocado(Butter thei) min pum lang, bawngnawi sikkeu khat leh Olive Oil sikkeu khat gawm khawm ding.Tua khit ciang a man mah mah dong tawkzan ding.Tua khit ciang na maiah minute 30 sung diah in.Tuilum zangin na mai phiat inla, tuakhit ciang tui vawt tawh phiat kik in.
Ni zung natna dalna Facial Mask hoih pen:
Sesame oil sikkeu nih,Aloe Vera gel sikeu nih,wheat Germ oil sikkeu khat,Cinnamin Oil tak 12 leh Lavender Oil tak 12 gawmkhawm ding.Na maiah sawtpi tak diah masa phawt in.Na theih ding; Screen hi loin ni zung natna lauhuai pana hong dal ding bek ahi hi.

Maivun siansakna Facial Mask:
Apple pum khat seh li suah seh khat, Peach(singgah namkhat), pum lang, Tomato(mehthuk) pum lang, bawngnawi hai lang sanga tawm zaw deuh leh Almond Oil sikkeu khat gawmkhawm ding.Singgah te pen a hawng kheh khitciang a tui suuk ding ahi hi.A veka na gawmkhitciang lum sak in.Tua khit ciang koih vawt kik inla, na maiah minute 30 sung nuh in.



--
             N.Pau Tun Thang
See More...

[Cidam na] Cidam na ding

Zomi te pen hong thau cia hong ki ci leh inuam hi. Tua mah bang ding sa in, Japan ka tun cil, tangval hi sam ih hih teh ci in, Japan nungakno te kiang ah hongthau zaw cia ka cih leh nuam hiau lo in ah mai hong san kei mawk hi.
Kawlgam ah pen nuntak haksat na hangin,anlim nezolo tampi ih om aa,ah thau te hampha sa(anlim nezo ci) in ah eng zong ih om hi.Tun Zomi te gamdang tung tampi ih om ta aa, duhduh ki ne zo ta hih ding hiam ,Face book te en leng ki limci thei mahmah ta hi.

Japan ten pen thau luat hoih khin loh lam na thei uh aa,a thau te ah mau pumpi kem zolo in kituat ah hih man in, hongthau cia ci leng nuam nawn lo uh hi.Athau te pen ah cih nang thei nawn lo na tam zaw pian hi.
Thauna in pen natna piang sak baih ban ah, a thauna mun te aading in sisan zong hong kisam pah ah hin man in antampipi nek zong hong ki sam pah(hat vava na ding hi tuan lo) aa, ih khan zong tomsak ci hi.

Khansau na ding in bangcih ding,
1.Nu te pa te zah tak ding
Nangmah in nuamsa in leitung ah na nuntakna a sau na ding inah nanu te napate na zahtak in.Efesa6:2-3.Nu te pa te thumang in ah lungdam sak te tung ah zong Topa lung dam in .ah nah lawh pek sak aa,lngnuam in,cidam aa ah khan uh zong sau hi.
2.Exercise bawl ding
computer mai khawng aa tuthapai ,inn sung khawng ki bilhcip ,lumlum cih te pen cidam na siasak aa, Adam ten satan khemna ah na thuak teh Ih pumpi pen nasem(khuaul suaksak) ding kul ta hong hi mawk hi.Tua in cidam sakin ihkhan zong sau sak hi.
3. An tam ne lua lo ding (sum bei pha tuam lailai)
khan sau na ding in, Pumpi sung ah Mitochondrion ki sam aa,An tampipi ih nek ciang in ih pumpi in tua te thoh khia nawn lo ci uh hi.
An pen duh zahzah hi lo in pumpi aa ding aki sam zah ciang bek(kham mialmial) ne leng pumpi in Mitochondrion na thoh khia ah hih man in ih mel zong damdam in nosuah in khansau sak ci uh hi. Tua ban in Mitochondrion a om an(mehthuk ,lothangkang,gamlothang(leek),pyikyinga) cih te nek ding zong hoih hi ci uh hi. (Japan TVpan)

Zomi pih te cidam in khan sau ding deih sak na tawh,
TuangKhup, Japan
See More...

[Cidam na] I tate a dam hiam?

Leitung nuntaak na-ah a thupi pen in “Damna” a hih manin, ih Nu gilsung nangawn ah ih om lai akipan ih damna dingin, kikem, kidawm in, damloh na ih neih ciangin ih hihtheih zah in damna dingin, ki hanciam tek hi. DAM NA ih cih ciangin Pumpi cidam na, Lungsim cidam na, Kha cidam na ci-in nam (3) in kikhen thei a, Pumpi a dam hangin, Lungsim a damlo, Kha a cidam lo cih bang om thei hi. I gennop damna pen Pumpi, Lungsim leh Kha damna a hihi.
See More...

[Cidam na] Vun cancer thu theihhuai pawlkhat

Skin Cancer thu gending ihhih manin Skin acih vun thu ihgen masading hi. Ih pumpibup atamzaw pen vun in ongtuamcip ahihi. Ih pumpi pualamteng ongtuamcipbek thamloh in, ih pumpi sunglam ah natna lungno tuamtuam alutloh nadinginzong ongdalsak ahihi. Tuabanah ih pumpi sunglam aom tuisik leh adang tuituamtuam (Water & Fluids) tezong akiamloh nadingin ongdalsak ahihi. Vun in ihpumpi Temperature zong
ongkepsak a, akisamlo tui leh ci (Water & Salt) te ong paihkhiatsak hi. Ih vun sung aom Cell pawlkhatte pen ih khuak tawh kizom ahih manin natna satna leh alum asa cihte ongtheisak hi.

Skin Cancer mi bangzah in nei
Cancer natna lakah Skin Cancer pen atampenpen ahihi. United States gamsung bangah Cancer natnavei khempeuh ii alangpen Skin Cancer ahihi. Skin Cancer zong namnih in kikhen a, Non-melanoma leh Melanoma cihte ahihi. Kumsim in United States gamsung ah Non-melanoma Skin Cancer nei mi 2 Million bang kimukhiaden hi. Skin Cancer veve lakah ahuaisiazaw ahi Melanoma Skin Cancer pen United States gamsung ah 2010 kumin anei mi 68,130 kimukhia hi.
Non-melanoma Skin Cancer acih banghiam?
Skin Cancer atamzaw pen Non-melanoma in kiciamteh a, Basal Cells ahih keileh Squamous Cells cihbangin kipan hamtangthei hi. Hih Cell tepen pumpi pualam ahi vun tungah ahih keileh pumpi sunglam ahzong omthei hi.

Non-melanoma Skin Cancer pen nisa in ongkapkhak theihna pumpi pualam ahi maitang, bil, ngawng, muk, khut cihbangte tungah omnuamdeuh hi. Hih Non-melanoma Skin Cancer pen pumpitung amundang ah kilawhlawh cih aomlohhang, Skin Cancer liamma pen khangkhang thei, golsemsem theihi.
Basal Cell ahih keileh Squamous Cell Cancer tepen natna ihngahlam theibaih in kibawlpah theileng adamsiang kikdongin kibawlthei hi.
Melanoma Skin Cancer acih banghiam?
Melanoma Skin Cancer pen Melanocyte pan ongki pankhia ahihi. Melanocyte pen Skin Color ongneikhia theisak Cell hi a, Melanin ci'nzong kithei hi. Melanin in nisa panin ihvun sungtawnglam asiatloh nadingin ongdalsak ahihi.
Melanoma Skin Cancer pen natna ngahphet in theipah in kibawlleh damkikthei hi. Ahih hangin Skin Cancer tenglak ah Melanoma Skin Cancer pen alauhuai penpen ahihi. Hih natna angah mi Percentage atawm hangin Skin Cancer lakpan Melanoma Skin Cancer natnatawh asi tamzaw hi.
Alauhuai penpen ahi Melanoma Skin Cancer natnavei pen United States gamsung ah 2010 kumin mi 68,130 kimukhia hi. Kumsim in Skin Cancer tawh asi mi 11,790 aphak lakah alang sangin atamzaw mi 8700 valpen Melanoma Skin Cancer natna hangin asi ahihi.

Skin Cancer banghang ki ngahthei?
Non-melanoma leh Melanoma Skin Cancer ngahtheihna tepen anuai abang ahihi.
  • Ultraviolet (UV) Radiation pan kidal khaklohna
  • Ultraviolet (UV) Radiation tawh kitam sawhkhaklua
  • Cikanglua te (Fair Complexion)
  • Alamdang in civom tampi aomte (Multiple or Atypical Moles)
  • Coal tar, Pitch, Creosote, Arsenic Compounds cihtetawh akisawh khaden nasemte
  • Khang guizui (Family History)
  • Nisa tamkapluat naupangno te
Skin Cancer nanei khahiam?
Skin Cancer aneiding in naki upmawhleh Doctor te kiangah kilakpah in. Nangleh Doctor pa kikum in Skin Cancer naneih leh naneihloh kankhiatding namawhpuak thupi mahmahkhat ahihi. Banghanghiam cihleh Skin Cancer naneihlam kitheibaih in kibawlpah theilecin damkikthei hi. Navun tungah amel asa kikhelna, abawk avom cihbang khatpeuh lungmuanmawhna aomleh Doctor tetawh amanlang in kilakpah in.

[Theihding: Doctor kahikei a, zatuilam theihnazong kaneikei hi. Skin Cancer thutawh kisai Zolai tawh simtheihding lunggulh manin www.cancer.org pan ongteisawn mawkbek kahihi. Zopau in amin apuam lawhdanzong theilo siamlo kahih manin kisam nasakte ong puahsak in. ZomiDaily]
See More...

[Cidam na] Naunawi piak a hoihna

Kumsim in naupangte nawipiakding hanthotna in leitungbup ah "World Breastfeeding Week" ci'n August 1-7 sung kiciamteh hi. Hihpen naupangte nawipianuamlo in, bawngnawivui khawngbek apia nupite'n atate uh nawitui apiak huaizia leh akulzia atheih nadingin hanthohna ahihi. U.S. Department of Health and Human Services teleh adang leitungbup pan Experts te genkhiatna ah nute nawitui pen naupang adingin ahoihpen hi a, kumkhat aphak mateng piak hamtangding ahihlam kilimgen mahmah hi. Kumkhat aphak masiah naupang adingin akisam Nutrient tuamtuamte pen anu' nawisungah kihelkhin cihi.

World Alliance for Breastfeeding Action (WABA) te Report ahzong leitungbup ah
naunawipia ongkhantoh semsem hangin, nupi pawlkhatin anawi uh atate piatuanlo a, Babies Formula bawngnawivui te piapialai uh cihi. Nau nawipiakpen abaih hilo a, ahizongin tate cidamnading khualna in piakteiteiding ahihi.
"World Breastfeeding Week" Campaign akineihna leh a ngimna bulpizong nupi peuhmah in anawitui uh atate apiakding deihsakna tawh mipitheihding in tangko khiatna ahihi. United States sung aom nupi khempeuh ii 75% bangin nau nawituipiak ongki pankhiata uh himah taleh atate kha 6 khawng aphakciang in 13% khawngbekin anawitui uh piasuakbek hi ci'n U.S. Surgeon General Dr. Regina Benjamin in genkhia hi. Banghanghiam cihleh nupi pawlkhat nasep kuankik uh a, nasepna pan naunawi piak hunding cihbang kikhawltheilo ahihman ahihi. Pawlkhat leuleu ciangin naunawi apiaknop hangin maizum ahih keileh nopsak lohna, hamsatna tuamtuam aomhang cihi.
Nupi peuhmah in ta aneihkhit ciangin nopsak leh nopsakloh thutawh kisailo in atate nawi apiakding pen thupi mahmah hi. Naupang nawipiakna hangin naupang adingin phattuamna tampi aom banah anu adinginzong phattuamna tampimah omveve hi. "Women's, Infants and Children Supplemental Nutrition Program" sungah akigelhkhia ahi naunawi piakna hangin naupang leh anu phattuamnate Zolai tawh akinaithei penpending in hih anuai ah konggelhkhia hi.
Naupang adingin phattuamna te hih anuai abang ahihi:
  • Bilsung natna, Pneumonia kici tuapsung natna, Meningitis kici khuaksung natna tepan dalsak hi.
  • Diarrhea kici sungthoh sungpai natna, Botulism kici ansung kihel vu tuamtuam leh natnadang tuamtuam pan dalsak hi.
  • Allergy kici kilemlohna hangin cithak, Asthma kici awmsung natna, Eczema kici cithak natnate ngahlotuam hi.
  • Overweight kici thauna, Obese kici thauluat mahmahna te kiamsak hi.
Anu adingin phattuamna te hih anuai abang ahihi:
  • Nausuah natnate pan damsiangsak baihhi.
  • Nawi Cancer (Breast Cancer) leh naubu Cancer (Ovarian Cancer) natnate ngahbaihlo tuam hi.
  • Calcium kisapna hangin apiangthei Osteoporosis kici guhngot natnate pan dalsaktuam hi.
  • Naudalna Contraceptives nazatloh hangin nawi hoihtak napiakleh nau kihang sak hi.
Nau nawipiakna hangin ihsungpan piang ih tate in phattuamna tampi angahding ahih manin, maizum ngaihsutlo in tate nawitui khamtakin piakding thupi mahmah hi. 
See More...

|| Mate leh

see more

|| Um mahmah

bang a hia le