Showing posts with label Zogam History. Show all posts
Showing posts with label Zogam History. Show all posts

Zogam ah Toll Gate masa pen

Zogam a Toll Gate masa pen Tonzaang khawk (township) sung a om, New Dalkhai leh Old Dalkhai khua te kikal ah Zogam a ding, a masa pen Toll gate( Lampi zat man sum don na ) om cih thu Khua makai te tungpan kiza hi.
New Dalkhai Mawtaw
Hih khua te gel pen Indai gamgi a om khua te hi in, Kawlgam lam pan mawtaw a lut thei loh hang India lam pan mawtaw lim lut mah mah hi. Indai lam pan Kawl gam a lut suk ciang in, Old Dalkhai tawn masa a hi man in, New Dalkhai a pai sak suak nop uh leh Toll gate ah sum Rs 500-1000 ta Old Dalkhai te piak kul ham tang hi.
Hih thu apiang khiat na pen New Dalkhai gam sung a Taak Singkung te Old Dalkhai ten India lam ah zuak ding in phuk sak uh a New Dalkhai ten phal lo uh hi. Tua thu hang in Old Dalkhai ten New Dalkhai mawtaw te tung Toll gate sum dong uh hi.
New Dalkhai Mawtaw

Kawl kumpi te mawtaw lam projcet zong Project lai ah Tonzang-Naakzaang -Zampi leh New Dalkhai tawn ding in Project Fund sum a kia sa pen Old Dalkhai ten kumpi thu nei te mai-et zo zaw uh ahih man in, Tedim-Tui Thang- Phil Nak -Old Dalkhai-New Dalkhai- Zampi lam ah to ding in na gel uh hi.
Ambrose Kap
See More...

Gullu mual vai, Pu Thura Aung Ko in bang gen?

May 29, 2013 ni-in Pyi Thaung Suh pan USDP Central Committee Secretary lah ahi, Pyi Thaung Suh Hlut Daw Thukhen Zum Lam Ohkathah zong asem Pu Thura Aung Ko pen Party vai tawh ahong zin Tonzang pan Tedim hong ciah suk ciangin Tedim Thuamvum Guestroom ah Tedim Coffee tui dawn kawmin ong tawl nga hi. 

A muhnate siangtak a a gen ngam zel, Federal State vai khawng zong  agen thei zel ulian khat ahihna tawh kizui-in Gullu vai zong athu hong theihpih leh ki-ut ahih manin May 17, 2013 ni a Kam Hau Hall, Tedim khuapi a kibawl Gullu vai meeting DVD record leh laihawmte pia dingin Pa Lo Lam Mung tawh ka va pai uh hi. Pu E. Khai leh USDP vaisai uliante in “Kimuhpih lel un,” ci-in tha hong pia uh hi. 

Uliante hong tun ciangin zunbuk awngbuk lamah pai masa uh ahih manin apua mah ah ka ngak lai uh hi. A denin Gullu vai ah kitotna ahih sam loh hangin Pu Kham Suan Mung leh Munglek te sialkhau tawm kisut man khin uh hi. Tua hang mah ahi tam Pu Kham Suan Mung in a ciah kuan ngak un, hong ci hi. Ko zong a inn lim lam naihin varanda ah ka neh pheiphei uh hi. Tua teng leh Pu E. Khai in inn sungah hong sam phei a, atut khopna uh sabuai pam deuh amau tawh kigalmuhna munah tawmvei tak ka ding uh hi. 

Vai ding khia dingin sabuai pan hong dinkhiat ciangin Pu E. Khai mah in “Hih naute in hong mu nuam uh hi…” ci-in hong gensak a, Munglek in zong vai teng gen pah samsamin piak ding a ka ken uh file khat pia pah hi.  “Gullu vai hi Pu aw. Hun na ngah leh na kantel theih ding ka lametna uh hi…” ci hi. “Aw, Gullu vai ahih leh thukimlohna lai hi ve maw,” acih ciangin “thukimlohna lai cih sangin ka lunggulh uh thute pulakna hi pen zaw hi,”cih tawh kidawngin Pu Thura Aung Ko in zong pha sa mahmah hi. 

Tua ciangin Pu Thura Aung Ko in Tedim USDP Uliante ban et kawmin “Hih pen hoih hi. Ngaihsutna pen gen ding mah hi. Akitawh leh zong gentehna – in za ah 25 Chin State in ngah thei leh, cih bang muhnate gen ding mah hi. Tun zong Gambup level ah Federal thu kigengen ta a, asawt loin atak hong suak thei ding hi.  Hih bang thute suakta tak a gen ding hoih hi. Mailamah no mipi’ teel makaite in na theih ding uhah Chin State sung a na buaina uh pen adiakin ci leng Chief Minister bang President in direct-in akipsak Minister khat ahih man hi zaw a, note in thei siamin mipi’ teel makaite sung pan Chief Minister teel theih ding thu khawng zong nong genkhiat lai ding uh thupi mahmah ding hi,” ci kawmin “Na lai uh hoih tak na en ning ei,” hong ci ngiat ngiat a, tua teng tawh mangpha ka kikhak uh hi.  

Gambuppi lutang makai muan huai khat in hi bang a minautangte tungah thu hong gen ngeungeu pen Pu President U Thein Sein tawh kibangin Myanmar gambup kikheel nading makai cing taktak hi, cih kitel hi. Chin State Minister te pawl leh ih Ulian neih pawlkhat in mipite hong thusim khol loh hangin mipil makai picingte in mineute nangawn in bang gen hiam, ci-in a bil uh hong dawh thei ahi hi. 

Rev. Thang Van Lian
Tedim
See More...

Gullu mual vai, Chin state MP pawlkhat te' kammal

NMIC Company Ltd kici Sen company khat in kum 30 bang Gullu Mual leisung sumpiang teng amau’ gamah puak khiat ding a sawmna tawh kisai-in mipi kuama peuh kilunghimawh ciat a, a tosak nuamte lah khauh pai, a phal nailo mipite zong dual dek lo… cih dan hi. 

I theihsa tek mah bangin Tedim khuapi Kam Hau Hall ah April 1, 2013 ni-in Chin State Chief Minister makaihna tawh thusim thulang tuam a om loh nading kamkupna kinei a, mipi leh Chief Minister akihehsuah pian hi mai hi. May 17, 2013 ciangin Kam Hau Hall mah ah anih veina Gullu Vai Thusim Thulang Tuam a om loh nading mah ci-in Chin State Chief Minister makai-in Company te leh mipite kimuhkhopna om leuleu hi. Hih zong Chief Minister leh mipite debate dikdekin akikhawl phot suak hi. 

Gullu Mual Nickle Project tawh kisai-in April 1, 2013  ni-in Tedim pan a Chin State Minister khat ahi Pu NangZa Mung in “Kumpi tungah ih deih teng ngenin en ih neih sunsun pia nuam kei mawk leng…” cih kammal zangin Gullu tawh khiat ding (Gam zuak ding?) athukimna gen khia hi. May 17, 2013 ni bel MP lam hi ta leh kumpi nasem lam ahi zongin hausate kuamah in Gullu tawh ding hoih asakna uh ChinState Chief Minister sim loh in gen lo uh hi. May 29, 2013 ni-in Pu Thura Aung Ko (Pyi Thaung Suh Hlutdaw Thukhen Zumlam Ohkathah leh Gambup USDP Central Committee Secretary) pen Tonzang pan hong bang suk ding, cih akitheih ciangin Pa Lo Lam Mung (Munglek) leh Rev. Thang Van Lian te in May 17, 2013 ni a mipi lam pan a kibawl laidal pawlkhat leh DVD record zong va pia ni, ci-in Thuamvum Guestroom ah va pai uh hi. 

Pu Thura Aung Ko leh a lawmte hong tun ma-in inn mai ah Tedim mipite’ MP khat ahi Pu Kham Suan Mung in“Munglek, bang thu gen kik sawm na hia? Nang bel thu na gen ciang President na ngawn zial gawpgawp ve cin maw. Ken bel Gullu mual nickel project kankuat vet keng. Tua bangin gambup ah ei a tek aituam lak ding hi leng, Chin State mah hamsia pen ding hi. Gullu mual ei a hi loin Kumpi ta hi,” ci-in Munglek tungah na hilh bawl hi. “Lokhoten zong a lo a piang teng la sam hi ven,” ci-in Munglek in gen kik a, “Lokhote bel a lo uh amau’ neihsa hi ven…” ci-in Pu KSMung in dawng toto lai hi. Gullu Mual kuate’ a hi mawk ding hiam? Banghangin kumpipa in pilvang takin mipite’ deihna hong ngak hi ding hiam? Tampi kidawng man tak loin Pu Thura Aung Ko te hong tung hi. 

I MP/Minister neih teng in bang peuh ngaihsun uh hi ding hiam? Gullu vai ah ih MP te in mipi’ theih lohin bang ciang Sen Company te tawh kithukimna na bawl khin uh ai tam thei khang. Ahi zongin mipite’ lamah pang lo a, Sen Company-te’ lamah apang bang a kam a paupau uh pen Gullu Mual Vil Pawl in na kisa mahmah hi. A paupau lai uh leh gam leh minam zuakte ka na ci mai ding uh hiam? Gam leh mipi’adingin ahanciamnate uh bel kimangngilh sam lo hi.  

Gam humbit ding a hanciam, Gullu vai ah zong ‘Mipite’ lungkimna thupi hi’ aci Pupipa  President U Thein Sein cidamin akhankum khua sawt hen la, gam zuak nuam makaite ahih leh Topa Pasian in hong kepsak ta hen. 

(Gullu Mual Vil Pawl, Tedim). by tvltawmbing@gmail.com 
See More...

Zogam ah Japan te ong tunna

  1. Japan Gal Vai  Dawmna (S.I.A, Pu Hau Za Lian Suangzang) Diary pan
  1942 kum kipatcil-in Japan galkapte kawlgamah ong lut uh a, Mangkang galkapte in nang loin taisan uh ahi manin kha thum sung bangin Kawlgam sung siangtho takin tung khin uh a, Khamtung ong paisuak-pah lo uhi.
 Tua hun laitakin Tedim Vuandok N.W.Kelly hi a, Khamtung gamah Japante ong lut loh nadingin kawlgam tawh gamgi pan nan theih nading vaikikupna khat bawl dingin Ukpi, Hausa le Upa khempeuh ong khawm a,1942-April 14-16 sung kikupna ka bawl uhi.Tua kikupna-ah Sukte Gam le Sihzang Gam mite in kawlgam tawh gamgi pan Japan galkapte nang dingin Levy phuan ding a, do ding cih kithukim a, Kamhau Gam mite lungkim loin '' Levy phuan a Japan galkapte i do sangin i thau neih teng ap zaw ding hihang'' ci uhi.

 Banggangin Kamhau Mite In Do Nuam Lo

'' Burma Rifles sungah Zomi Battalion khat om a, tua sungah atam pen Kamhau mite a hi uhi. Tua Kamhau mi galkapte , Japante in a na mat khak-te uh na bawlsia kha ding hi. Tuate a bawlsiat loh nading deihna tawh, Japante kiangah lai khakin ;Ko lah ong kap kei nung in no lah Kamhau mi galkap na matte uh lah ong bawlsiatsak  kei un'' ci-in mi nih sawlin lai piasak hi hang'' ci uhi.
Khamtung Pan Japante Bangci Kido a, Bangci hun-a Ong Tung
Tedim gam panin 1942 April kha-in Levy kiphuanpah a, Kham le Zaang cinah Japante  kidal hi. Tedim gam teng Tedimte in dal-in Falam gam teng Chin Hills Battalion in dal hi. Japan galkapte Tedim lam pan hatin damdamin ong pai toto uh a, Chin Hills Battalionte a kipan India galkapte ong kibehlapin a nung ciangin 17th Divisiante ong tung hi. Mangkang galkapte ong nuamhuai mahmah uh ciangin Kauhau mite zong  Levy sungah ong lut nuam ta uh a. A- Levy le B- Levy ci-in namnih-in kikhen hi. A-Levy-te in khasum Rs. 20, a sih leh luangman Rs.300 ngah ding a, B-Levy-te in khasum Rs.10 hi a, khua cing le laitai sem uhi. Chief Pum Za Mang in B-Levy uk a khasum Rs.150. ngah hi.
Tedim gamah A-Levy makaite a nuai-a bang hi.
 Kamhau Gam       1. Vung Za Cin ( Tonzang)
                                    2. Khup Za Tung ( Haupi)
                                    3. Thang Za Kai  ( Tuithang)
                                    4. Awn Khaw Mang ( Hiangzang)
                                    5. Pau Cin Kham   ( Thangzang)

 Sihzang Gam         1. Lian Thawng      ( Khuasak)
                                    2. Thian Pum         ( Buanman)
                                    3. Lam Khaw Mang ( Thuklai)
                                    4. Mang Pum    ( Voklak)

Sukte Gam              1. Thawng Za Khup  ( Saizang)
                                    2. Hau Za Lian            ( Suangzang)
                                    3. Thuam Za Mang    ( Mualbem)
                                    4. Hau Za Nang           ( Heilei)
                                    5. En Khaw Zam         ( Suangphei)
   
Mangkang galkapte muanhuai mahmah ci-a i ngaihsut laitakin 14-3-1944-in Tedim pan India zuanin nungkik uh a, 19-3-1944 ni-in Japante in Tedim ong luah ta hi.

Mangkang galkap 17th Divisionte Tedimah  ong om uh a, galkap, thaupi, vanleeng kapna, mawtaw , laa, apawlcingtakin om ahi manin muanhuai kisa mahmah a, kuamah'n zo ngei kenteh , ci-in a kilungnuan mahmah laitakin thakhatin ong nusia hiitheet uhi. Japan galkapte in Phaipi, Kohima lamah nakpi-in a sim ban uah, Meitei gun nitumna lam pan na khiangtanin Tonzang khua gei, Mualtawhtan ( Tuitum Saddle) a cihna mun le Vialcian khawngah na pang uhi.
Tua pen galsim dan laibute-ah Long Range Penetration a cih, theih loh kal a, a kigin lohna mun, a gamlapipi-ah lutsim a, khaktan ding galsim zia kisin nai vet lo'' ci uhi. Japante in tua Long Range Penetration a cih galsim zia tawh a bul lamah lutin a khaktan sim ciangin patau gawp-a nung kik uh hih tuak hi.
Japante In Ong Bangci Uk

        Japan galakpte in Tedim ong luah phetin Ukpi le Hausate tungah: ''Tua ni a nong tun kei uh leh na ngawng uh ong kitan ding hi,'' ci-in ong sam uh a, thu ong genna-ah '' Suang in a delhcip a, a khang thei lo kiakte bangin mangkang kumpi in note ong nencipin na khang thei kei uhi.

A delhcip suang i lakkhiat ciangin akhang thei pan kiak bangin no hong nencip mangkangte kong paihkhiatsak zo uh a, tu-in suahtakna na ngah zo uhi. Tu-in Japan kumpi in na khantoh nasing uh kong vaihawmsak ding uhi. Hong langpang na om peuhmah uh leh na ngawng uh ong ki-attan ding hi. Na uk sung khua mite na gen dung uha, hong nen niam Mangkangte ong lut kik loh nading in Chin Defence Army (CDA) na phuan ding uhi'' cih thu ong pia hi.
Japan galkap makaipa in kei ong samtuam a, " No nitumna lam gam le mangkang galkapte omna kinai ahi manin CDA galkap na phuanpah inla, nang, South West Commander na sem in,'' ci-in thu ong pia hi. Hih thupiakna zui-in Sukte Gungal Nitumna lam khuate-ah  CDA galkap kiphuan kawikawi hi. Suahtakna le Khantohna cih kammal i zat theihna pen hih lai pan ong kipan khia hi.
Japan Kumpi Ong Uk Zia
          
Japan kumpi ong ukzia panin Mangkang dangka ong zangsak loin amau bawl tawm. dangka lai ong zangsak hi. Sial, Bawng, Sakol, Vok , Ak, a kipan ei' khawi loh ngasa nangawn a tawi-in ong ngen mawk uh a, mehha, mehtui ong kipuaksak den hi. Thumaan tawh thu sittel na bawl lopi-in upmawh thu bek tawh a kiman, a kithatlum ong omom hi.

Banghangin Sukte Independent Army Kiphuan: 
 
 Japan Kumpi-in Tedim gam ong uk khit a sawt loin gam kaang thu lel peuh tawh amau upmawh mite man uh a, sing lamtehsakin a sih dong thautei tawh dawt uhi. Tua banga Japante ong bawlsiatna thute ka ngaihsut ciangin thuak zo loin na ka sa lua a, bangci kibawl leh Japante kinawh khia zo ding hiam'' cih thu bekbek a sun azanin ka ngaihsunsun hi.
 
A nungciangin thuak hak sa lua ka hi manin CDA galkap ka phuatna sung a, mi nuamhuai teng tawh thu kikupsimna khat ka neihpih hi. Tua lai-ah; " A khuakhua-ah mi muanhuai teel khia-in thu kikupkhopna bawlin'' Khut khat tawi khe khat khai bangin ma pang khawm-in Japante lehdo ni,'' ci-in thuciam ka bawl uhi.

         5-6-1944 ni-in Japan Kumpi in Tedimah ong sam a, '' ka vaihawm simnate ong phawk a ong sam hinteh'' cih ummawh ka hi manin pai loin kap  ning, cih ka geel masa hi. A hi zongin thakhatin kikap pah leh gungal ni-suahna lam-a om U le Naute  in gim thuak ding uh, cih ka ngaihsut ciangin bangbang hi leh kipai phot dih hen'' ci-in ka pai kik hi.
           Ka tun ciangin kei bek ong sam hi loin Ukpi, Hausa khempeuh ong sam na hi uh a, van man tanna le ei le ei in bangci sep leeng khangto ding , cih thu 10-6-1944 dong ong kikuppih uhi. Tua kikupna-ah a pau a ham ngam kuamah om loin kingai dide bek hi. Kei zong thuak zo loin thu khat ka genna-ah '' Nippon Kumpi in Mangkang Kumpi khut sung pan ong suaktasak na hi manun nuam mahmah ung. Khantoh nading nong bawlsak ding uh zong tam mahmah ahi manin nuam mahmah ung.
           Kong gennop thu khatah gal tawh kipawl a ong langpang taktak mite pen gam sung upadi- a om bangin ong that mai un. Tua hi lo a, thuman lopi ong kipia kha tam mahmah ding ahi manin a kiman mite peuhmah a maan le a maan lo thu a kisittel khit matengin nong thahsak loh nadingun kong thum hi,'' ka cih ciangin Vuandok a sem, Zabiak ( Falam- a Japanmin - Hachita) in'' gungal nitumna lam-a om i thum thah ding om a, a thu a kikan laitak hi,'' ci-in ong gen hi.
                 Tua thah ding a cih mi thum teng pen,   Pu Hau Za Lian- Suangzang, Pu Cin Za Dal -Suangzang, Pu Tun Thual- Kaptel -te na hi uh hi.'' Guahtui ong tam tading a hi manin gungal nitumna lam peuhmah in thau le sakol om khempeuh nong puak khit kei uh leh na ngawng uh ong ki-attan ding hi,'' ci-in thu ong pia a, 11-6-1944 ni-in ong ciahsak hi. Lampi panin nitumna lam hausa upate kiangah: ''Keima thu loin thau le sakol peuhmah na puak kei un,'' ci-in ka vaikhak hi.
                   Khua ka tun ciangin Mangkangte ong nusiat lai-a ka seelsim uh, thau le thautangte la-in  Sa-ek-a om, Lt Thawng Cin Thang tawh kithuzakna ka bawl khit teh ka mite thau tawh kithawisakin Kaptel khua-a CDA-te umcih-in''ong lut un'' ci-in ka man uh a, sakol khempeuh, thau khempeuh, hausa upa khempeuh, mat bangin paipihin Sa-ek khua-ah ka piphualsak hi. Hih thu hangin gungal nisuahna lam a om u le naute tungah bawlsiatna a zat loh nadingin thu ka thangsak a, ''Mangkang galkap tampi ong pai-in hausa upa le thau le sakol khempeuh kiman khin a, Kaptel-a CDA-te zong man khin uhi'' ci-in Tedim-a om Japan kumpi tungah lai ka piasak hi.
             Tua khit ciangin gun lei khempeuh sattatin gungal nitumna lam khua tengah vak kawikawi-in Japante do dingin galkap ka phuan a, thau nei lote zong singkhuah suangtum tawh na kithawi un'' ci-in ka vaikhak hi. Japan galkap ong pai a om leh khah-suah lo ding'' ka cih ciangin kuamapeuh thukimin khe khat tawi bangpah ngeingai uhi. Lungnophuai ka sak ciangin Lt Thawng Cin Thang le a taipih Levyte , Suangzang Khualu , Taakzang munah samsukin phualpi ka saat uh a, tua hun-a kipan amah tawh thusia thupha ka vaihawm khawm uhi.
    
                       Sukte Independent Army Min Ong Pianna
               Lt. Thawng Cin Thang ong tun ciangin Japante do ding a kiphuan galkap pen '' Free Chin Movement''min ka na phuah sa uh pen ei pau-in ''Zo Suakta'' min kiphuaksa ahi hangin thu ngaihsun thei mi tampite in galkap phuatna a min a gam tamin'' Sukte Independent Army'' min deihzaw uh ahi manin liangko tungah S.I.A. kisuangsak hi.
         Hih Sukte Independent Army min ong pianna hih bang hi. Mailam nasep nading tawh kisai-in Taakzang phualpi-ah 1-9-1944 ni-in kikupna khat om a, tua lai-ah Bu Tun  Thual, (Phiamphu, Kaptel, A pusawn Tuang Ngam khang pek panin Pute tawh na ki-it na kipom den uhi.) in: " I min pen Free Chin Movement sangin nasep nading kipatkhiatna phualpi, mun le gam  tamsakin Sukte Independent Army kituakzaw lo ding hiam'' ong cih ciangin a om khempeuh lungkimin laih uhi.
            Tua ahi manin Sukte behmin kilawhna hi loin a phuatna mun kilawhna a hi hi. Tua khit, a nungciangin thu kikupna khat-ah Khuasak U Awn Zam in: '' S.I.A. bang a cih nopna hiam? ci-in ong dong hi. Pu Hau Za Lian in:'' Sukte Gam Taakzang panin kiphuankhia ahi manin a phuatna mun le gam kitamsakhi,'' ci-in a gen ciangin U Awn Zam in: '' Ko Sihzang mite zong Japan nawhkhiatna-ah kihelin notkhia khawm ihi manin Sukte le Sihzang cihna S kibang ahi manin Sukte/Sihzang Independent Army ci lehang hi thei lo hiam'' ci-in a dot kik ciangin Pu Hau Za Lian in:'' Eite nasep , Japante nawhkhiatna-ah min deihna tawh nasem, galdo hi loin i gam i lei, i minam itna tawh i nuntakna khamin i mipihte a that nuam Japante do-in mipite nuntakna hon khia ding a nasemte hihanga, hih Sukte Independent Army pen amin kiphuah laitak-a a mun kitap a, mipi lungkimna tawh a kiphuak ahi mnain keikia thu-in kibehlap thei lo hi,'' ci hi.
  
           S.I.A. galkapte training sinsak ding a, guahtui kan, November 1944 ma-in ,Tedim gam sunga om Japan galkapte simin siamsak ding ngimna om bangin tangval, a teitang company khat India-ah training dingin ka pai-sakuhi. Tua training paite lakah  Neng Khaw Kam( Kamkip, Saizang) in hi bang in laphuak hi,

(a) Zata tongdot ka ciin Thang in gual len va zil aw,ci e ;
(b) Gual in al bang mang vaak ci e, pupa phaksap khua mu ing e, 
ci-in la na phuak hi.

        Gunlei khempeuh kisattan khin ahi mnain gungal kaai nadingin a khuaciatah khau ka heeksak uhi.Nisuahna lam u le naute tawhkithuzak nading ka bawl uh a, Chief Thuam Za Mang ( Mualbem), Chief Thawng Za Khup ( Saizang), Pau Za Kam ( Tedim Headman)-te a kipan akuamapeuh ong huhna tawh suangtang tungah lai khih khawmin gungal khat le gungal khat kilotin hoihtakin thu kiza thei hi.
           Japan Vuandok a sem Za Biak in'' Sihzang gam ukpi hausa le thau khempeuh , Sukte gam ukpi hausa le thau khempeuh, Suahliim-ah puak ding, Sihzang gam panin (Mualbem 14-9-1944) ni-in tung ding '' cih thu a piakna kazak uh ciangin ka ngim masakna uh ,November kha kingak thei nawn loin kithawi biangbuangin 13-9-1944 ni-in Mualbem khuataw panin ka galkah uhi.
                Tua galkahna pen Mualbem khua mi, Thual Nang,( Sia Thang Do Khen' sungpa) in gunlei khau tungah mi 5 a tuan theih nading kawn leengpei neii hong bawlsak theih manin kimanlang diak hi a, ama tungah ki lungdam mah mah hi.
                  Mualbem khuataw gungal panin galkapte khennih suahin khenkhat Saizang ah, khenkhat Mualbem ah  pai-in 14-9-1944 zanin Japan galkapte ka sim uhi. Mualbem galsimna-ah Za Biak le CDA galkapte kihingmatin Japan galkap khat kikaplum hi. S.I.A. galpak Phawng Kim, Si-in , Khai Za Khup, Hau Khual,Vial Lang le Ngo Nang te , mi 4 lian uhi. Tua mite in Suangzang khua pan vive hi a, Suangzang khua-ah ki pua uhi.

             Mualbem le Saizang ka zawh khit uh ciangin Mualbem Chief Thuam Za Mang' innah phualpi ka phut uhi. Mualbem phualpi panin a khua akhua-ah hausa le upate  khawmin amau gam le lei ciatah S.I.A. galkap phuanin Japante do ding ka genpih uh ciangin lungkimpah diamdiam uh ahi manin Mualbem phualpi pan thau le thautang pia-in galsim ka kipansakpah uhi.

              Tedim Japan phualpi le mun tuamtuam-a om Japan phualpite pan Japan sung-a sem galkap pawl khat Mualbem S.I.A. phualpi-ah ong lut uh a, Mualbem phualpi panin Japan galkap omna phualpite kisim kawikawi-in Tedim gambup mite hanciamna tawh November kha cin ma-in Tedim gam sung aom Japan galkap khempeuh kinot siang khin hi.
          Tua ciangin 5th division galkapte tungah tavuan ki-apna 27-11-1944 ni-in Thang Mual-ah kibawl hi. Tedim gamsung a siantho khit ciangin Lt. Thawng Cin Thang pen Civil Affairs Officer hi a, amah tawh S.I.A. galkapte minphatna le pahtawina lai ka pia uhi.( Ka Pa Hau Za Lain' ciamtehna lai pan, Cin Khen Zam )
      S.I.A. nasepna tawh kisai a la kiphuakte dawng 9:
Bu Siing Lian:( Bank Manager , Khup Pum' Pa)
(a) Ngual in a taaitaai ong ci e, dam didial-in hei kik ing e;
(b) Suktui lunmang hawmsiam kom a, suul-ah ong hei kik ing e,

(a) Limbelh gua bang phuk hi ci a, sunkim nau bang kah lawh'ng e,
(b) Batphu zong tu suktui taanggual, suntung phulum phul bang e.

(Limbelh gua bang phuk a cih pen, Tual Za Kam le Hau Za Hen Japante in ong thahsak a genna hi. Taden maan lopi a kipiak ciangin Japante in thusit lopi in mi ong ban thahthah ciangin  amah'n zong thuakhak sa a, a khitui luanlawhna le midangte zong kungkim loin tungtun-a phulumn phul bangin mi tampi-in Japante hawl khia-in phu kila nuam ciat cih, a phuahna hi.)
 Awn Khaw Khai ( Pu Dam Khup' makpa, Gawngmual)
(a) Suktui tunnu'n tong ong khak e,Dimtui va sai aw, ci e;
(b) Suktui siamin lenpuan zawn a, Dimtui sai kham kei hi'ng e,

Thawng Za Khup ( Saizang Innpipa)
(a) Ciau gal mimphung na hawmsiam e, sialum-in nei ngawn ing e;
(b) Tong tam lo ua, lenpih gual aw, paak bang tawitawi nuam hang e;

Pau Za Cin ( Suangzang , Pu Hau Za Lian' pa)
(a) Miza ziin bang liin laitak a, von in zingvai hawm tah e;
(b) A siallum le lenpih gual tawh Pantui zang tual-ah khia e.

Hau Za Lian ( Suangzang)
(a) S.I.A. laam taang kaai ua, lia le taang gual laam vevua;
(b) Mun inn gam lo i it manin, leido pat bang saai hang e,.

Pu Hau Za Lian ciamteh na lai pan hi,,,

Zomi tangthu a uk le akin

lungdam
NL.Sing Cin Mang Zomi
Suangzang
Call 407 595 1736 
See More...

AD 1900-1980 Zomi khang tangthu (2/2)

- 1901 Lushai hills Census masa pen; mihing 82,434 omin Paite pau zang 2,870 om hi.
- 1904 Dr. E.H. East-te nupa Khalkha tung. Zomite palik tum cilna; Zo palik kiphuan. Sila kiphiat. Zogamah Kawllai sang kiphuan. Thuam Hang leh Pau Suan tui kiphum. Lushai hills L.P. School Exam masak pen. Khristian biakna ngeina siangtho-a kiteeng masa pen Hrangsaipuia leh Saimanliani.

- 1906 Lushai hills-ah Sunday School Exam neih masak pen.
- 1907 Zogam bup Tuiphum Pawlpi khoppi masa pen Haka-ah kizang. Zomi (Chin hills) Pastor masa pen Thuam Hang. Manipur State Durbar kipan.
- 1910 Rev. Joseph Herbert Copte-te nupa Tedim tung. Cope topa in Tedim, Falam laimal bawl. Dr. J.H. Woodin-te nupa Khalkha tung. Pau Cin Hau Pawl "Laipian' kipan. Chin hills-ah Sila kibeisak, Khua gamgi kibawl. (May 7) Dr. Peter Fraser & Waatkin Robert. Manipur simah Khristian missionary-te lut kipatna, Senvon khua-ah kiphual. Lushai hills Presbeterian Pawlpi khoppi masak pen. Aizawl Bazal kipan.

- 1911 Chin hills Census; Tedim uk (Tonzang tawh) sungah mi 30,000 om. Lushai hills Census; Mihing 98,406 om in, Paite suan 10,460 om.
- 1913 Tedim pan Upper Chindwin District Civil Police-ah mi sawm-le-nga kitumsak. Zogamah Alu, Kawltu, Singno leh a tuamtuam ciin sin kipan. Thaangah Sumbuk kibawl. Falam Technical School pan Leisek bawl kisin.
- 1914 Leitung Galpi khatna kipan, Tedimah Thukizakna kiphuan.

- 1914 Manipur gam Sinzawl khua-ah Manipur State Durbar Vice-President Aizawl gam Suprintendent leh Tedim gam Asst. superintendent-te gamgi thu kikumna nei. Muizawl khua, Pau khen in siah a piaknop loh manin Falam gamah lal dingin kisawl. Zomite police dinga sin uh, hoih tuaksa-in lak beh ding kivaihawm. Haka gamah nupa amau leh amau a kithat om.
- 1915 Tedim Pau tawh Lungdamna Matthai bu kikhen.
- 1915-16 Halhka gamah Zusa laangin kial tung. Mizo pau tawh Thuciamthak bupi kizo.
- 1917 Piancit paina leh Galpi masa. CHIN LABOUR CORPSGerman gal piang. may 25 ni-in Piantit (France) gam pai ding mi 1000 Tedim pan ding khia. Piantit paite London hawh. Labour corps, France-ah Ukpiapa Hau Cin Khup in mi tampi paisak zo ahih manin Mikang kumpi in minphatna KSM pia. Mi tampi Kawlpi zanggamah lal.

- 1918 Leitung Galpi khatna ve'ng ta. Piantit pai nuamlo Thahdo leh Khalkha in kumpi do. Oct. kha-in Piantit paite tung kik; 21 si, Piantit gamah kiphum.
- 1918 Tedimah military Police platoon 3, Haka ah 3, leh kawlpi-ah 3 kikoih. Tedim Labour Corp panin mi guk in minphatna namsau ngah.
- 1919 Mikang kumpi, Thahdo leh Khalkhate Hau Cin Khup in lem, kilemsak. Zogam tawh kisai thute kikum dingin 1920 May kha-in Maymyo ah kikhopna om. Assam gam tangin Lushai hills Suprintendent pai. Chin hills-ah Sangnaupang -1,712 pha. Hau Cin khup in a tapa Pum Za Mang huhna tawh vai hoih taka a hawm manin thauka (Revolver) kumpi in pia. Labour Corps-ah a nasepna a hoih manin Hlur Hmung in minphatna A.T.M ngah.

- 1920 Paltan tumcilna. Halka pau tawh Lungdamna Thu leh Sawltakte Tangthu kikhen. Kawlgamah suahtakna deihna khang. Paite pau tawh Khritian la neih kipan.
- 1921 Chin hills Census, Tedim uk (Tonzang tawh) sungah inn 5045 leh Mihing 36,048 om. Zogamah ann hoih lo ahih manin, Lusei gamah mi tampi tak Lal, India kumpi in 4/70th Chin Rifile bawl ding phasa. Falamah Educational Conference om a; Kawl lai pen Zolai tawh laih ding thukim. Zopau tawh thukizakna khat kikhen.
- 1921 Kawlgamah Paltan (Galkap) kiphuan. Vial Nang Ordination kipia; Chin hills-ah masa pen.
- 1922 Chin hills-ah kampau a tuamtuam tawh lai a kihilh manin haksatna tampi om hi. Lai sim nading kampau khat tel a, Roman script tawh laisim bu a bawl dingin kumpi in committee phuan. Lophei Hausa Khup Lian in minphatna thau leh laipi(Certificate) khat ngah.
- 1923 Zomi 300,000 sung panin 2,351 in lai sim thei. Zomite lai pillo hi lo-in a kah kim zolo hi zaw hi.
- 1925 Zolai kisin ta. Kawllai kiphiat Zolai kiphuan. Dr C.U. Strait-te nupa khamtung gam tung' Roman Catholic Biakna Mizogamah lut.

- 1928 Chin hills-ah Chin National Union party kiphuan.
- 1930 Lamka khua, Phungkhothang Guite leh Zenhang Valte ten sat. Lushai hills-ah hanmual neih kipan.
- 1931 Pa Pau Cin Hau lai tawh Mualtung thuhilhna kikhen. Hau Za Cin Pau in Matric zo, Chin hills pan a zo masa pen.
- 1932 Tedim pau tawh Thuciam Thak kikhen.
- 1933 Zomite politics lungsim neih kipan. Chin Unity Organization kiphuankhia. CUO in Ramgoon-a Mikang kumpi tungah deihna nam kua a nei memorandum khia.
- 1935 Falam High School kiphuan. Young Lushai Association (1947 pan Young Mizo Association, kici kik) kiphut hi.
- 1937 Mikang kumpi in Kawlgam leh Vaigam gamgi khung in, Zogam phel nih suak. Leitung Galpi nihna kipan.
- 1938 June-11 ni: Dr. Cope Khalkha-ah si. U Shiah Lwe in B.A zo, Chin hills-ah a masa pen. Lam Za Hang (Tedim) in Mawtaw nei, Chin hills-ah a masa pen. Mikang a do Zomi makai Pu Suang Khaw Kam, Magwe khuapi-ah si.

- 1939 Rev. F.O. Nelson-te nupa Tedim tung. CUO makai teng kiman, thongah khum.
- 1940 Paite pau tawh Laisiangthou bumal masak pen - Tanchinhoih Johan, Rev. Nengzachin in tei hi. Halkha pau tawh Thuciam Thak kikhen.
- 1942 August: Japan te’n Zogam leitang tung. Japan galkap 75,000 Kalgam lut. Kawlgam galkap 402,300 India-ah tai. Chin Army kiphuan. Leisan mualah thau zang lo-in temtawng tawh kido, Japante 150 liam, tampi si. Chin hills-ah Mikang huhna tawh Japan gal a nang dingin CHIN LEVY kiphuan. Japan huhna tawh Mikangte do dingin CHIN DEFENCE ARMY (CDA) kiphut. Paite pau tawh Khristian Labu neih kipan.
- 1943 Tedim, Halkha, Falam Japan in la.
- 1944 March: Japante Moirang tung, Imphal gal muh. Feb. Mar. Apr. sungin Arakan gamah Japante 5000 kithat. Sukte Independent Army (SIA) kiphuan. Japante nungkik, 50,000 val si.
- 1945 Galpi Nihan vengh. UNO kiphuan. R. Tuang Hmung in Chin Rural and Education Uplift Society phuan.

- 1946 Rev. R.G. Johnson-te nupa Khalkha tung. S.T. Hau Go in M.A (Madras) zo; Chin hills pan a masa pen. Khamtung Suahtak Vaihawm Pawlpi party kiphuan. makai: Pu Thang Kho Kai, Pu Song Theu, Pu Thang Za Kai, Pu Lang Khaw Thang. Thuhoih Vaihawm Pawlpi party kiphuan. Makaite -- Pu Vungh Za Kham, Pu Hau Za Lian, Pu Tuah Langh. Kawlmi te’n suahtakna lak a sawmna tawh kituaka khamtungmite kalsuan dan ding a vaan dingin Zomi, Shan, Kachin te’n The Supreme Council of The United Hill People (SCOUHP) cih kipawlna bawl. Kawlmi makai Aung San in suahtakna ngen dingin England gam zin. Mualtung mite thukimna keng lo ahih manin tangtung zo lo. Lushai hills-a political party masa pen Mizo Union kiphut hi.

- 1947 Chin-Burma Unity Pillar, Htilin khua-ah kiphut. Panglong Conference-ah Kawlmite tawh suahtakna la kawm dingin thukimna khutpimai meekna kibawl; Chin hills taangin Pu Thawng Za Khup, Pu Hrul Mung leh Pu Kio Mangte pai. Kawlgamah Constituent Assembly kiteelna kibawl; KSVP pan Pu Mang Tung Nung leh CNU pan Pu Vumthumaungte kihel. Gen. Aung San makaihna tawh Kawlgam Constitution Drafting Committee kibawl; Zomite tangin Pu Mang Tung Nung leh Pu Savut kihel. Tedimah High School kiphuan. THUKITUAHNA cih thukizakna kipan. Zo Education Board kiphuan. Tedimah Lai Siangtho Sang kiphuan. R. Tuang Hmung in Falam Chin hills D.C. seem. Siamsinpawlpi (SSPP) January 13 ni-in Suangpi khua-ah kiphut. President mapa pen Dr. Liankham Samte. Mizoramah Kawlgam tawh kigawm a ut pawl - United Mizo Freedom Organisation (UMFO) kiphut hi. Manipur State Hill Peoples (Administration) Regulation Act kibawl.

- 1948 January4: Kawlgam in suahtakna ngah. Kawlgam in suahtakna ngahin, Chin Special Division in Union of Burma-ah State tawh a kizakim phialin thuneihna nei. ZBC sungah TBA, FBA, HBA kiphuan. Zo zum (Chin Affair Council) Rangoon-ah kiphuan. Hill Chin Students' Union Rangoonah kiphuan. Zogam ukpi te’n mipi’ deihna zui-in ukpi za nusia uh. January 22: Kawlgam Prime Minister zum thukikupna-ah Pu Mang Tung Nung in, Zogam sunga Chin Hill Regulation Acts thukhun zui-a ki-ukna tawh kisai, mipi’ deihna kan ding a kisapna thu sung. 1948 kum : February 5: Hih thukhun zuia ukpi ki-ukna, mipi’ngaihsutna a kan ding committee kibawl. Capt. Mang Tung Nung in CHIN PEOPLE’S FREEDOM LEAGUE (CPFL) phut. Mizoramah political party masa pen Mizo Union kiphut hi.

- 1949 June 27: Paite National Council, Tangnuam khua-ah kiphut. President masa pen Pu T. Thangkhai. Manipur, Indian Union tawh kigawm.
- 1950 Lushai hills-ah Paite Federation kiphut. CBCNEI(Council of Baptist Churches in North East India) kiphuan. Sia S.T. Hau Go in MRE, Colgate Rochester Theological College, USA pan zo. Paite pau tawh Thukhun Thak leh Sam bu, Rev .Nengzachin in tei zo.
- 1951 Falam pau tawh Thuciam Thak kikhen. K.T.P. (Khristian Thalai pawl) kiphut.
- 1952 ZBC (Zomi Baptist Convention) kiphuan. LUNGVAKNA cih thukizakna kiphuan. Hill Chin Students' Union Magazine kikhen. Mizo District Council kipan.
- 1953 Falam Theological School kiphuan. April 1: Aizawl leh Lunglei Mawtaw Lampi kihong. March 3: Lamka-ah Young Paite Association (YPA) kiphut. President masa pen Pu T. Vungsiam.

- 1954 C.K. Taikwel in M.Sc. (USA) zo, Chin hills pan masa pen. Lushai Hills pen Mizo District ci-in kikhek hi. Mizoramah sila kiphiat hi.
- 1955 VumKhaw Hau in Ambassador ngah. Khamtungmi masa pen.
- 1956 Manipur Villages Authority in the Hill Area Act kibawl.
- 1957 CNU leh CPFL kigawmin CHIN NATIONAL ORGANISATION (CNO) ci; Capt. Mang Tung Nung in President len.
- 1958 BCM (Baptist church of Manipur) kiphuan. Sia Kam Khaw Thang in B. Th. zo. Chin Liberation Army, Pu Tun kho Pum Baite in phut.

- 1960 Dr. Cope Golden Jubilee Tedimah kizang. Churachanpur Baptist Association Kiphuan. May 30: PNC President Pu T. Goukhenpau leh Secretary Pu S. Vung Khomte makaihna tawh India Prime Minister Pu Pandit Jawaharal Nehru kiangah ‘Re-unification of Chin People of India and Burma under one country’ cih thulu zangin Zo minam khempeuh ading District hiam, Division hiam, Region hiam khat bawlsak a, tua sungah gawmkhawm dingin ngetna memorandum khia. Manipur Land revenue & Land Reform Act kibawl.
- 1961 Mizoramah Congress party leh Mizo National Front (MNF) kiphut hi.
1962 Chin Affair Council pen Chin Supreme Council ciin kikhak. Kawlgamah Socialist Kumpi kiphuan. Mizoramah Paite National Council (PNC) Pu Khan Cin makaihna tawh kiphut hi.
- 1963 Aizawl-a Electric zat kipan. December 11: India Kumpi in Manipur, Paite mite 'Scheduled Tribe' lakah guang.

- 1964 Mizo District MLA bye-election-ah MNF leh PNC pangkhawm. Khritian Thukizakna (EBC, Manipur) kipan. Kawlgamah ANTI-COMMUNIST FREEDOM ORGANISATION (ACFO) pawl kiphut in, Lt. Col. Son Khaw Pau, Pu Dam Khaw Hau, Pu Mang Khan Pau, Pu Hrang Nawl, Pu Son Cin Lian leh Pu Tual Zen ten makaih hi. ACFO pawl pen Manipur-a Zomi makai Tun Khaw Pum tawh kikopin, Zo Kumpi - UNITED CHIN GOVERNMENT pawl phuan uh hi. Pu Tun Khaw Pum pen Prime Minister, Pu Col. Son Khaw Pau pen Defense Minister, Pu Hrang Nawl pen Foreign Minister.
- 1965 PNC HQ in Sialkaltang, Paite Regional Council ngetna memorandum kumpi tungah khia. Mizo District, Deputy Commissioner Pu K. Saigal IAS in Sialkaltang dung pha. MNF in India kumpi tungah Independent ngetna memorandum tun. Tedim & Tonzang uk sungah inn 10,649 leh mihing 84,553 om.

- 1966 March 1: MNF in Mizoram Independent puangin Mizoram buai kipan. Kumpi in Mikang missionary-te om a phal nawn loh manin Missionary-te ciah. Paite Regional Council ngetna tawh kisai-in PNC leh Pataskar Commission-te Aizawlah kiho. Chin National Organisation pen Zomi National Front ci-in kikhek.
- 1968 Dawt Sung in M.A. zo; Chin hills pan numei masa pen.
- 1969 UNITED CHIN GOVERNMENT makai Col. Son Khaw Pau, Pu Hrang Nawl, Pu Dam Khaw Hau, Pu Ro Thangte kimanin Kawlgam kumpi tungah ki-ap. Pu John Mang Tlingte makaihna tawh CHIN DEMOCRACY PARTY (CDP) kiphut.

- 1970 Paite pau tawh Laisiangthou buppi kizo.
- 1971 Manipur Hill Area District Council Act kibawl.
- 1972 Mizoram in U.T (Union Territory) ngah. Manipur in State ngah. January 21: Manipur, Daizang khua-ah Zomi National Congres (ZNC) kiphut. President masa pen Pu T. Gougin leh Secretary Pu S. Thangkhangin Ngaihte.
- 1973 Evangelical Convention Church (ECC) Lamka, kipan.
- 1974 January 3: Chin Hills in Chin State ngah. Dr. Vum Khaw Hau in Ph.D. ngah. Chin State-ah biakna lam khanlawhna tung.
- 1975 Zolai kum 50 cin'na pawi Tlangnuamah kizang. Zolai kum 50 cin'na Magazine kikhen. Mizoram-ah People's Conference Party (Tun MPC) piang.
- 1976 LUNGDAMNA AW kiphuan.
- 1977 Tedim Lai Siangtho kizo. Kawlgam galkapte leh CNA (Khaimulen)te Vangteh leh Saizang kiim tengah nakpi takin kikap. CNA-te mi 60 Vangteh khua, Mah-Sah-Lah (Burma Socialist Programme Party) thuneite kiangah ki-surendar, kikaplum veve. Mi 46, Kalemyo Jail-ah kipuak. mi 4 liam.
- 1980 April 10: Teikhang khua-ah Paite nam makaite kikaikhawmin, Mizoram Paite Organisation (MPO) kipawlna phut. Pu Thangzakap, President masa pen.
- 1903 Missionary School masa pen Haka-ah kiphuan. Paite Sintungbu Vialphung Tombing & Rev. David E Jones. ten bawl. Tedimah Tan 4 Sang kiphuan.


See More...

|| Mate leh

see more

|| Um mahmah

bang a hia le