Showing posts with label Tangthu. Show all posts
Showing posts with label Tangthu. Show all posts

[Tangthu] Cingkhup leh Ngambawm

Nidang lai-in a ki thutuak mahmah lawmta nih om uh a, lo peuh a kilawm thei zel uh hi. Ni khat ni ciangin  anihun pasal a nei tuak uhi. Lamdangtakin a gilnat uleh a sung vua nau tat a ki tuak  hi. Amau zong lamdangsa-in kikum uh a, “Lawm aw, i naute numei tuak a hih uh leh kizawl sakin, pasal tuak ahih uh leh zong ki zawl sak ni. Numei leh pasal ahih uleh ki tengsak ni”ci-i’n a kiciam uhi. Nau hong neihtuak ciangun khat numei, khat pasal hong hi a a pasal Ngam Bawm phuakin a numei Cing Khup a phuak uhi.

A nau neih nungun zong lawmtate’ kikingaihna beituan lo-in lo khawng aki lawm den lai uhi. Lamdang takin naungek tegel a gilkial hun u leh a kah hun bang a kituak thei zel hi. Nauluai khat a asial khawm ciangun kah uh dai a, asial tuam ciangun a kapzel uhi. Asa uh aki sukkhak peuh leh ciing uh a kep zong ngai kullo hi. Khangto zelin hong tual taithei ta uh a, kimawl khawmin kithuah den uhi. Ataksa uh akhan’ tawh kizui-in aki ngaihna uh zong khang a, nungak tangval hong hih ciangun, a nute bangin nasep silbawlna-ah kilawmin singnuai gammualah akithuah den uhi.

Nikhat, Ngam Bawm’ pa sabetna-ah tuahsia-in hong si a, Ngam Bawm tagah suak hi. Apa’ sihnungin zawng hiaihiai uh a, puansilh nikten kisia in gentheitakin Ngam Bawm anu tawh khosa uh hi; Hi mah leh Cing Khup leh Ngam Bawm kingaihna bel kiamtuan lo-in khang zaw hi. Tua ciangin Cing Khup’ nu a lung kia-in, Cing Khup a tai thei zel hi. Anun a taitai ciangin Cing Khup in Ngam Bawm a itna lian sem-sem a; atawpna ciangin Cing Khup’ nu-le-pate in khaw dangah a pemkhiak pih uhi.Himahleh itna in gamla leh nai theilo-in Ngam Bawm azu aham thuakin singnuai gammual tawnin Cing Khup heel-in va kuan den hi. Lampi a thelnah lak khawngah a khawl ciangin singkung peuhah kahin la asa zel hi.

“Amual in hong hal kamkei mual in hal
Hal zolo e zawlching ngai ing e,
A tui in hal ciautui in hong hal
Halzo lo e zawlcing ngai ing e”

Vang kingaihna hangin nikhat melmuh loh zong a kum kivei bang ahihmanin Cing Khup leh Ngam Bawm om zolo tuak uh a, apasal zaw Ngam Bawm Cing Khupte’ innah ava lengla hi.

Cing Khup nu’n “Hong hawh nawn dah mai in Cing Khup’ gentheih ding deih ke’ng” ci-in zawn ko gawp hi. Ngam Bawm ciah a, Cing Khup’ nu’n “Ngam Bawm tagah genthei ahih lam theilo na hiam? Sit huai sa in, tawpsan in” ci a atai Ngam Bawm in na za sim hi. Tua bang thu a zak ciangin Ngam Bawm lungliap leh duangvul-in a hehtha peuh suakin Cing Khup nu’ a ci na mai leh cih bang khawng peuh ngaihsunin a khasiatna la a sa hi:

Cing Khup nu’ tongsuah siahkun a ka ngaih
Cing Khup tawh laitawi ton lo aw e
Ka luankhi’n tuibang hong tuum hi e,
Cing Khup na tun in na tun lungmawl in sanggah lua hong ci,

Sanggah muantu- ah va bual leng e
Laukha selo aw omlai tang thei leng
Na tun sungnek in neinuam ing e.

Cing Khup’ nun nak kham lua ahih manin dainawl peuhah aki thuah uh hong kul ta a; atawpna ciangin amaugel’ ki-itna khuakim-khua pamah a thangin mite in hehpih mahmah uh a, a ki ten theih ding uh a deih sak mahmah uh hi. Gamlak khawngah vakin la sa-in kumkhen hun kikhekte, huihkhi laang leh vasa hamte’n a lungzuan uh phawngin sing leh lopa banga ki hekkhawm ding bang a lunggulh uhi.

Cing Khup leh Ngam Bawm liangvai lua sang e
Gamah tangnah silhpuan in nei e
Cing Khup leh Ngam Bawm liangvailua sang e
Puanbang pom nan leibang lel ve vua,

Cinglhim khimin zing hong zialkhawm hen aw
Banzal naangbang hong henkhawm hen aw
Cing Khup ka ngaihmanin tuanglam i tungah
Khawkhang phaikhin sem e vuang ngel-ngel

A singzing nuai-ah tangnah lam nuai-ah
Zawlcing sialbang giahpih nuam inge,
Thangvan ging dimdim laikhun thawn cia,
Puanbang pomnan leibang lel ve vua

Cing Khup leh Ngam Bawm in a lungsim uh ngaihsunsunin,a tawpna ciangin Cing Khup in:”Ka nu leh ka pa va hopih him him ning in,bang agen uh hiam?” ci-in zahtak maizum zong khual zo nawnlo-in a itna uh atangtun sak nadingin Ngam Bawm in Cing Khup’ nu leh pa ava hopih hi. Cing Khup’ nu’n na ko gawp kik a hihmanin zum leh dai teng thuakin khasia-in hong ciah kika:

Ka tun va dong aw Ka zua va dong aw
Khuakhal tuibang kei hong la ve aw,
Na tun va biange Na zua va biange
Khuakhal tuibang lakna nailo e,

Tua bangin a zawn a ngauna uh tawh a nun a koko ciangin Ngam Bawm in nuamsa nawnlo banah a lungkia-in a inn vuah a hawh nuam nawn kei hi. Tua bang a a kum nawn loh uh ciangin Cing Khup a leng leng mahmah hi. Ni khat ni ciangin Cing Khup a ci hong na a, a thoih thoih hangin a dam tuan kei hi. Atawpna ciangin beidong kisa-in anu-le-pan, “Cing Khup a dam sak thei a om leh, nu hi leh kizawl sak ding, pa hi leh kiteng sak ding” ci-in a gen uh hi. Ngam Bawm in tua thu a zak phetin ava hawh pah vingveng a, Cing Khup in amel amuh lian tak ciangin hong halh hiai hiai a hong damsiang ta hi.

A damsiang ciangin Cing Khup’ nu-le-pa’n a tanu uh Ngam Bawm tawh aki tengsak nuam tuan kei hi., Ngam Bawm hehlua-in, Cing Khup’ nu agawt danin ki nei-in Cing Khup’ lu zaang a samzang khat botkhia-in Ngazam luipangah suang a delh sak hi. Tua ciangin Cing Khup a cina-in hong gim semsem a, a ni ni-in gim hiai hiai hi. Cing Khup gim semsem cih Ngam Bawm in a theih ciangin va delh pah vingveng a, ava muh leh a upmawhna sangin na gim zaw hi.Luigei a a samzang koih bulh kik leh dam ding cih ngaihsunin ala dingin va kuanpah hi. Himahleh tui na khang a a samzang na taimang khin ahihmanin mu zolo hi. Tupi heipi tawh asing asuang teng kalin lumlet mah leh a mu zo tuan kei hi. Cing Khup lah ani ani-in kiam hiai hiai ahihmanin atawpna ciangin hong si ta hi. Ngam Bawm dah luan ahih manin la a sasa hi.

Cing Khup ka ngaih aw sen a ka ngaih aw
Khupching ka ngaih kulsin tang ta e,

Ka siallum pan tang kawlhei liang a bat
Cing sesul sabang ka zuimawhe,

Atui sukin luang damdiai- in luange
Cing aw vaibang na tham na hie,

Cing Khup hong sih hial ciangin Ngam Bawm lungzuang mahmah a, mawh kisa, a  a kisuan lah tawh a khasiat tawh innah ki kulkhumin sigalin zong va pailo hi. Cing Khup’ kha in khenglah lua a, Ngam Bawm a muhloh chiangin kikhangsak a hankuangah a luang kita zolo hi. Sivui dingte beidongin “Ngam Bawm a omloh man hin teh, va sam un” ci-in ava sam uhi. Ngam Bawm hongpai ngei a Cing Khup’ luang kiangah “Cing aw, kineusak mai in, hici ding mah hi hang, khase lo-in pai mai in” a cih leh siluang hong neu hiaihiai-in hankuang sungah hong ta hi. Vui ding a hong kisak uleh hankhukah hong kita kei leu-leu hi.Ngam Bawm in “Cing aw,kineusak mai in, hi hi ding mah hi hang, khase lo-in pai mai in” honh cih kik leh a luang hong neu hiai hiai kik-in hankhukah a vuithei uhi. A vui zawhun Ngam Bawm in Cing Khup’ han tungah zozam a va suan hi.

Hun hongpai zel a, Cing Khup’ nu’n atanu leh Ngam Bawm gawm ding hong sawm hi. Ngam Bawm a bawlsiat le a tung a athilhihdante hong kisikta hi. Ngam Bawm pen Cing Khup’ nau Sialcing a ding a zol sawm uh hi. Cing Khup nute’ lolai a mawngsing lianpi sim leh mal sun aka zei-zai ahiang in mual bang khum hial khat a po hi. Cing Khup’ nun tua mawng sing Ngam Bawm khiasak a Sialcing tawh kithuahsak ding a lunggel hi. Tua dingin Ngam Bawm cialding sawmin  naanglom khat tawh kuan a, a bawldan uh kisuangtakin ava gen ngamkei hi. A tua cih na lamin a nanglom lem khinin a hong ciah kik hi. Anu hong kipan kik a, a khausum peh tawh a kuan hi. Aman zong gen ngamlo-in akhausum tawi apehzawh ciangin hong ciah kik hi. Tua khit ciangin ava kuan kik leuleu a, a tawpna-ah a va gen hi. Ngam Bawm in zong na nial samlo-in na mang pah vanglak hi. Inn a tun ciangin Sialcing sam a” zing ciangin Ngam Bawm sing khiatna-ah na va zui dinga, lolai khawngah na kipuk khem khem sak dinga, ahong phot ciangin na na kawi zel ding” ci-in thuhilh sim uh hi. Zingkhua hong vakin sun-an meh limtak bawlin Sialcing puasak  uh a, lokuan dingin Ngam Bawm va zawnsak hi.Ngam Bawm gawsem leh thau pua kawm, heipi liangbatin Sialcing’ lolamah a zui hi.

Lo hong tung uh a, Ngam Bawm in mawngsing hon khia  hi. A kaa khat sun ma  hih khop a, tua zawhin a kathuamah nahteh phahin tu a gawsem a tum hi. A lungsim mitkha-ah Cing Khup kia mu-in,anu’ deihsak loh dan leh, tu a Sialcing a dia azoldante angaihsut ciangin Cing Khup longal midang a om thei kei hi.

Ka silhpuan tang aw ka kaihdial tang aw
Ka sialcing tawh laitawi ton ve aw

Silhpuansia nong ci kaihdial sia nong cih
Nang Sialcing tawh laitawi tawn lo leng,

Cing aw na malnuan na tun lungmawl in
Pamlo sang singsawl khian ei sawl e

Ka semgua pan tang kawlhei liangbat ing
Tulsing lel a khua va thil inge,

A u lah ngai ing anau lah ngai ing A milai pen ka ngaih tung nung hi

Cing aw na laukhan’ naubang hong nui in
Melmuh dingin thilmun hong leng aw:

Cing aw na laukha mel mu nuam inge
Khattang koi-ah sawlbang na hei hiam

Lungzuang tak a gawsem tum a la hong sak ciangin Cing Khup’ kha omthei lo-in musi-in hong leng a; Ngam Bawm’ tungah hong lam diai diai hi. Cing Khup’ kha muhtheih a hong len ciangin Ngam Bawm in khelah mahmah a, ni bang tum ngeikei leh a ci hial hi.

Thilmum hong leng e Cing aw na laukha
Khaubang ciahna leibang lel maw’nge,

Cing aw na laukha tangbang i kholh nin
Tung sunni vaibang thamsawt hen aw,

Sun-an nek hunin Ngam Bawm anne dingin singkung pan kum suk a, a bulah Sialcing na kipuk khembawlin pheingou dawk henhanin a lum hi. Ngam Bawm in aphot kawmin: “Mita mi nau hi ci dingin kilawm kei” cihsan lel hi. Sun an nekzawhin sing hiang hong khia kik a, agim ciangin a ka thuam a gawmsem la-in la asa zel hi. Cing Khup’ kha hong kilak kik zel a, tua bangin a kithuah thuah uhi. Nitum dekkuanin singhiang lang khat a kkhia kik hi. Ciah hong hun ta a, a lungsimin Sialcing pen Cing Khup hi zaw leh ci-in a samsam hi.

Muikhua zingta e seinou tam gual aw
Tunsiang sihkhum bang zuanta ni e,

Cing aw na laukha tangbang ka kholh nin
Tung sunni vaibang thamsawt hen aw

Ka tem apai a kuah leng ci buang ing
Zawlcing kama-ah pai leh cinge,

Ka tembang mi tem a om ve diam aw
Zawlcing bang mi’ nau a om ve diam,

Vabang hong leng aw damtui tanggual aw
Sialbang lian leng hei nawnlo ding hi

Ka siallum pan ing na kawlciang pan ing
Cing sesul sa bang ka zui mawhe,

Hantung a azozam suan zong hong pak ta a, Ngam Bawm in Cing Khup’ muhloh /lawh loh dingin pammaih sa lua hi. Tua pakte amuh ciang in Cing Khup’ melmu bangin aki ngaihsun hi.

Ka buktual zang a zozam ka suan in
San in pal ven ngaih in lo mawh e,
Vual in lo thei ka sinlai- ah damtui ata e,

Hantung a zozam pak ana kilo thei zel hi. Kua lawh hiam cih theinuamin Ngam Bawm in zankhat apang hi. Zanlai takin sangak khat in hong lou a, Ngam Bawm in thakhatin manin “Bang dia ka zozam pak na lo na hia?” ci-in a dot leh, “Ka pi Cing Khup’ hong sawl hi. Ama adia ka lawhsak hi” ci-in a dawng hi.

Tua phetin “Na pi Cing Khup koi-ah om a hiam? Na gen masiah kong khah kei ding hi,” ci-in dong a. Sangak in Cing Khup misi khua-ah om hi, a lampi ken leh kawlse lak ngen ahi hi,” ci-in Ngam Bawm ahawh theihloh ding dan a hilh vek hi.

Tua ciangin, “Tua bang ahih leh pai inla paklo dinga nong kuan kik ciangin lam tawntungah akmul hong bot in” ci-in Ngam Bawm in sangak a pai sak hi. A cih bangin sangak hong kuan kik ciangin lam tawntungah akmul hong bawta, (sangak in ak amat ciang a amul a bawh sek kipatna ahi hi kici hi).

Tua akmulte zui-in Ngam Bawm misi khua a hawh dinngin a kuan hi. Ken leh kawllakah khaugui peuhah luai-in, a tawpna-ah Cing Khupte’ khua a va tung hi. Misi khua a innte telhawng khawng a kilam hi a, Nambawm in innkaa khawng asik ciangin a cim zuazua geuh hi. Cing Khup in Ngam Bawm na ngai mah-mah lai a, hoihtakin na bawl hi. Nitak hong hi a, HAM a giahna ding a et leh Ngam Bawm in saguh tampi mu a, a khente paikhia-in akhente bicingah siat hi. Zingkal in saguhte mi hong suak uh a, mai hon phiat sauhsauh uhi. Ngam Bawm in misi khuate hindan lamdang a sa mahmah hi.

Nikhat misi khua te’n ngabet hong sawm uh a, Cing Khup in Ngam Bawm zong va kuan dingin sawl hi. Luilam zuanlo-in tangdung khawngah pai uh a, mauteh peuh abawm vuah aguang guang uhi. Ngam Bawm in lamdang sa-in a bawm tawphah ding mauteh tamlo tawm khat a koih niangnuamg hi. Inn hong tun ciangun Cing Khup in : “Nga nong man uhia ?” ci-in a dot leh Ngam Bawm in “Bang nga i man dia, taang dung khawngah nga ki beng hi ven” cihsan hi. Cing Khup in bawmtaw a et leh mauteh bang zah hiam khat mu a, “Nga tawm nong pua mah ve leh, Koi hong em pah dih ning” ci-in mei a honh em leh ngasa bangin a puak hi. Ngam Bawm in a em ciangin lah mauteh keu mah bangin a kangtum vut-vut mai hi. Misi khua ate’ a dingin mauteh pen ngasa ahi mai hi.

Nikhat sabeng dingin a kuan kik leuleu uh hi. Lunggam leh tangngol khawng peuh man uh a,a zawng luailuai uhi. Amau a dingin tuate pen vompi leh sahang ahi hi. Sa huan uh a,khindangah a hang uh hi,salute kong biang leh bangah a suang uhi.

A tawpna ciangin Cing Khup in “Ki-it kingai mahmah ta lehang, omkhawm thei nai mahmah lo hi hang. Inlamah va paiphot inla, na voktal va go in, asa na nek zawh ciangin lupna tung bichingah teipi leh siat inla, anuai sanah lum in “ci-in a hilh khit ciangin Ngam Bawm a paisak hi. Ngam Bawm zong ciah pah  a, Cing Khup’ gen bangin a hih pah takpi hi. Lupna tung a alup laitakin Cing Khup’ kha musi-in va lengin teipi va bot khia aa, a dip sun letin, Ngam Bawm si hi. A sihphetin akha uh ki gawmkhawmin misi khua a tung pah uhi.

Telhawng a inn kilamte Ngam Bawm in thupi sa lua a, “Hiai innte kua lam ahia? Ci-in a dot ciangin Cing Khup in, “Tuma nong pai lai a nangma nong lamsak a vele, manghilh khin ta na hi maw?’ ci-in Cing Khup in nuikawmin a dawng hi. Tua bangin leitungah ki it kingai mahmah ta le uh deih bangin a omkhawm thei ngeilo uh hi mah ta leh, misi khua-ah bel nuamsa takin tawpni neilo-in a omkhawm thei ta uh hi. 
See More...

[Tangthu] Thangho leh Liando

Thu masa:
            Minam khempeuh in Tangthu a neih ciat mah bangun, Zomi te’n zong tangthu tampi mah na nei hi. Tua hi a hih ih zo Tangthute I manthan sak khak ding dahna tawh hoih taka kep theih dingin hih laibu sungah a ki khum ahi hi.
Tangthu i cih mah bangin a khang akhangin a ki pia sawnsawn ahi a, tua ahih manin ih gen dan, I sut dan zong a ki bang lo tampi om kha thei mah ding ahi hi. Tua hi-in hihpa’ genna maan pen ding hi cih zong ki gen theilo hi. Bang hanghiam cih leh unau khat nangawn ih zakna a kibang ciatciat I gen kik dan a kibang lo tampi om thei ahih manin gen dan a tuamtuam a om thei mah ding hi, ci a ih pom theih ding thupi ding hi.

THANG HO LEH LIAN DO TE’ TANGTHU 
Thangho leh Liandote unau neucik ahih lai-un apa un sihsanin tagah suak uhi. Apa uh omloh zawh unaute neucik hi mah leh uh a nu uh a mailam ding a ngaihtut ciangin a lungkhamin, a lungleng kawm hi ding hiam a  a theihloh kalun pasal nei sim dingin a kithawithawi hi.
Ni khat a tate’ mitah vaiphulin kuangpi khat tawh khupin a tate a taisan hi. A nu a taimang lam a ni in a theih ciangin a innah va pai a, Thangho leh Liando a na kapkap uh hi. A kahna mun a zonzon hangin a ni in a mu zo kei hi. Thangho Liando koi-ah om nei vua ci-in zong kawkawi a,  inn nuai-ah  tuak leh inn tung tawh kibangin, inn tungah kah leh innnuai tawh kibangin a a zonzon hangin a mu zo kei hi.

A tawpna ciangin a ni in, Thangho leh Liando ka phawkna dingin hih kuangkum beek la dih ninge, ci-in kuangpi khat a hon leh kuangkum nuai-ah vutkhu vai khu-in a na om uh a, a ni-in a mit uh a nawizu pekin hoih takin a silsak hi. Tua ciangin a ui tal uh tawh a nu uh delh vingveng uh hi.
Lampi-ah Thangho in  ”Nu aw nong na ngak in” ci-in  a sap leh “Na uital leh na nau lamsak/lam khangah hong sawnpai inla, hong delh in” a nuh cih san zaw lai hi. Unaute’n a uital uh tawh delhdelhin; lampi-ah gim-le-tawlin dangtak gawp uhi. Liando tuidim dingin kuan a; himah leh  a tuithawl dim theilo hi. Anu’n a umtaw uh ana vuhvang saksa ahi hi.

Anu un  na ngak ding a a sap zel uh hangin hong delh mengmeng un cih leh taitai thuah hi. Thangho in “a nau tuitawi a om ngak den hi. A tawpna ciangin ni hong tumin, khua hong zing hi. Inn lam lah a ki bansam hong suakta uhi. Tua bangin agangte’ mimphual pawllakah hong giak uhi.
A agal vua anu uh gal te’n tuakin amat sawm uleh “Kei hong man kei unla, gala unaute va man un” ci-in ki hemkhia hi. Galte’n unaute giahna pawllak teipi a hong ban dawt uleh Liando’ kheme dawt kha a, aman na salua-in a u’ kiangah “U aw na lua, ka kap dia.? ” a cih leh a u’n “Bawi, kap ke’n la, cikcik ci in; tua hi leh zusa hong sa ding uh hi”a ci hi. Tua bangin hong cih tak ciangin,  galte’n zusa om hi, ci-in pawllak hong hal uh a, a meikhu zui-in unaute taikhia-in a suaktak thei bilbel uh hi.
A taina lam vuah Vompi kua hawm khat tuak kha uh a, tua sungah hong bu uh hi. Vompi hong lut ciangin a mul in Liando nak sung sunkha hi ding hi ven, anak zia sa-in a heh thiai leh, vompi ki latin thakhatin leng khia a, a khang kenah kia-in a si hi.

Zing khuavakin unau te’n akhang vua vompi sisa hong mu ta uhi. Lungdam mahmah napin a semna ding tem neilo-in agangpi uh kiangah tem kawm dingin va pai uh hi. Thangho Liando in a vom mat uh a gen ciangin a gang in, “Thangho leh Liando in vompi man uh ei.. Khua zang aw  sa pua dingin hong kuan vo” ci-in hong taangko hi.

Khua mite in a sa pua gai uh a, Thangho leh Liando in a  gilpi guak  bek  tang kha uhi. Dahlua kisa’n kap kawmin lui-ah sil dingin apai uleh a sunga ging helhel khat za-in “Thangho in anau’ kiangah: “Bawi aw kap kap ken; a sungah a ging helhel khat om hi” ci-in a nau a khem hi. A gil hong khei ciangun singkung tung pan vasa khat in, Thangho Liando aw, khang deuhah, khang deuhah ci-in  a gen hi… Tua bangin khei dingin kithawi le uh “Khang deuhah” ci’n na hilh zel hi. A khang lamah pai le uh khua mite in phawk kha lo ding cihna hih tuak hi. A tawpna ciangin a thuveina-ah  hong khei uh leh, a gil sungah khipi tang vive a na om hi. A mauzong nuam lua kisa-in inn lamah hong ciah uh hi.

Thangho leh Liandote mi’ lo hung peuhin om a, a muh sunsun uh hawmin mimtang khat mu leh hawmin taang tang khat mu leh phal hawm uh hi. Lo na hong sep theih ciangun khaici ding nganwn neilo uh hi. A gaang in aktaang hungin a omlaitakin sailung tang tawh taang hual khawm uh a, tua teng khaici-in hong zang uh hi. Tagah mahmah uh hi mah ta leh amau tegeel unau pen mi hoih, ahih manun mi te’n zong ahih pih mahmah uh hi.
Nikhat, khua mui kuanin lonawl sawlbawk lakah bang hiam khat ui in nana a; ava et uleh piteek phinphian khat a na om hi.. Hehpih huai sa-in, nek ding  nei kei mah ta leh uh, “I meilum beek awi sak ni,” ci-in innah a ciahpih uh hi. Anhuan ding neilo uh a, a lo kuan kalun api un an lim mahmah a na huansak  thei zel hi. Nikhat, anhuan ding koipan a kaikhawm zel hiam cih theinuam uh ahih manin lo kuan ding kineihin innkunah a en sim uh hi.
Tua bangin a et sim u leh api uh anhuan dingin kithawi-in pialkhangah a din kawmin a nik a puan teng lawhpi sung khatah a kisingin mimtang taangtang hong kia khia latlat hi. Tua teng tawmin a huan hi. Annek huh ciangin Liando in a u” kiangah, “U aw, an ne ni ci-in sam a, Thangho in, “Mi su bal mi’ taw bal duh ke’ng,” ci-in a ne nuam kei hi. Tua ciangin a pi zong kisuangtakin, “Tute aw, tua bangin kei hong kih na hih uh leh, Hih i sum tawng vai lakah ka tum mang ding a, na cinat na lainat ciangun, AKTAL SIAKKAWI-IN hih ka tum mangna mun nong bia zel ding uh hi,” ci-in a sumtawngah mel nel hong kai-in tua lakah a pi uh a tum mang hi.

Api un taisan  khit ciangin  hong hau mahmah ta uh a, Tong leh lamin hong om ta uh hi. Pitek kuama don nop loh hong don hong kep ciangun amau a diing gualzawhna leh hauhna nak hong suak hi. Damdamin a hauhna uh mun khempeuhah hong thang a, ni khat ni ciangin a nu un na za kha ahih manin, a tate’ hauna en dingin Thanghote’ innah hong hawh hi.
A neu tung vua kipan a don nop loh a kep nop loh a, a taisan hi mah ta leh,  Thangho leh Liando in hoihtakin na bawl veve uhi. A gante uh a innkim, innnuai vuah kual dimdem uh a, Zanin hong kisik ciangun inn kilingin a anu uh ihmu theilo hi. “KI SI SI KEI VE VUA…THANGHO LEH LIANDO’ KAWSAH DING HI LEL VE UH TEH” peuh ci-in gante a hamsiat hi.

Thangho leh Liando in tua bang anu’ hamsiatna a zak uh ciangin zing khua hong ciangin “Nu, tuzan bang gen na hia?” ci a a dot uleh anu’n “Thangho leh Liandote’ sawmsial aw, hong sing ta luapluap uh teh, hong khim ta diai uh teh a ci hi veng aw,” ci-in dawng hi. Pasal dang neisa ahih manin a om den ding lah hilo a inn lah a ciah kik hong kul hi.

Apai ding zingsang ciangin  inn kimvel a akbu bah teng, aktui akhon uh a vial khat a tun ma-un, a nu’ seeng hong dim hi. Unaute’n a nu’ kiangah khuamual a tun ciang nunghei lo dingin a vaikhak uhi. Ahi zongin anu uh kidek zolo-in khuamual a tun ciangin nunghei a, atate innkiim a  puanpi, puandum, puansan ki pho khia phengphang leh agan khakkhiahte uh taina leivui kitung biakbuakte hong galmuh ciangin atate hauhsakna thupi sa-in a lung aleng gawp hi. Inn hong tun kik ciangin  a taangzom vuah khakham vei-in a pukin si kici hi.
Thangho leh Liando in zi hong nei ta uh a, Thangho’ zi min in Hantong hi a, Liando’ zi min inNeihtong ahi hi. Ni khat ni ciangin a Pute uh veh  dingin gun gal lamah hong zinna vuah, a kuan lamun Guntui tamlo hi mah ta leh, a ciah lam uh ciangin guntui na khangin a kan uh leh Thangho in a zi alet khahsuahin tui in Thangho’ zi tai-in a si hi. Tua tawh kizui-in Thangho in hih bangin la na phuak hi.
Ka  kuan lamin pal sialsial tang, Ka ciah lamin Guitui a lian e,
Ka thaitong aw na pam lua hi e, Thai aw, tho aw ningzu lup aw,
I sum tual a lentual kawl va lam bange,”    a ci hi.

Mi’ pawl khat genna-ah Liando upa zaw hi a cih uh hangin a taktakin Thangho mah upa zaw hi. Hih i pu Thanghote’ Tangthu tulai mite’ ading zong kisam mahmah ahih manin a theih huai leh a ciapteh huai Tangthu khat ahi hi. A ki-itna uh, a nunnemna uh, a mihehpihsiamna u leh a ki niamkhiatnate un, i Kristian nuntakna tawh kisai-in etteh tak lua hi. Tu-in amau mel mu thei nawn kei mah le hang a kimu thei lai khat om a, tua in  gamlak a Thangho-Liando kici vasa zem hoih mahmah nih kithuah helhel den, asan zaw pen Thangho, a engpak pen Liando kici i muh theih ahi hi. A vasa bel khankha, baibek cia khawng khat ahi hi. A lamdanna bel vasa beng peuh in tuate man cih ki thei ngeilo hi. Tua ahih manin a sih zawh nangawnun  KAMPHA lai uh hi, ci-in ki gen hi.

Thangho leh liandote unau pen Cimnuai-ah suak uh a, Geeltui-ah khangkhia uhi. Geeltui pen gal in simin a ki siat ciangin Dimpi gam, Tuikawi-ah galtai uhi. Thangho zi min Hantong hi a ta neilo-in si hi. Thangho zong a sih ciangin Dimpi gamah kivui hi. Tuikawi tawh ki gamla lo Cingkual lo a ki khawh lai-in Thangho’ khi kimu hi. Dimlote haliam to khat in Taaklam mualah Thangho’ teipi mu a; Thangho’ lutang zong Dimpi hanken sungah sengbeem cia pha-in tuni dong kem uh cih thu zong om hi.
Liando in zong zi nei a; amin Neihtong ahi hi. Lailen khua te’n a sialte a deihgawh manun Liando that uhi. Naulak te’n a lutang la-in Dimpi a Thangho’ hanah koih uh a, a gamh zong a taakdo (inka zawlpi) dongin tom uh hi.
 (Thulakna Tualchin Neihsial laibu: Guite kual a Luutna)
See More...

[Tangthu] Gal Ngam

Zau Hang’ tapa Ngal Ngam’ (Gal Ngam) Tangthu

Zomite’ tangthu lakah mihat min minthang kua hi ding hiam ci-in dotna kibawl leng, tulai khangthakte a gen thei tamin ka um kei hi. Tua ahih manin hih ih khanglui tangthu hoih nonote a kallak beek a et thak a laibu khawng a suahkhiat hi zel leh deihhuai ka sa hi. Tu’n zong hih Ngalngam tangthu kikum khawm leng ci-in kong gelh hi.

Ngalngam pen ei Zomi tangthu lakah mihat minthang pen hi dingin up huai hi.  Milian leh mi thahat mahmah ahih banah dawisiam a minthang ahi hi. Khutsiam ahihna- pat pan khau a bawlkhiakna PATKOL ih cih ama phuat khiat danin ki gen hi. A hatdan bel ngalkhat kapliam hangtak, mi te’n kihta a khuaphia bang liang a a gen uh. Ngalkhat kapliam hangtak ih cih in, i pu-leh pa sasiam gamvakmite’ laupen Ngalkhaat kapliam hang ahi hi. Ngal pen manlang mahmah a, athawm gin a kizak phet leh a lang-alang luigal khat apan galkhat tan bang bohman zat-zat leh a hapaak a piik thuah thei khop hial a lauhuai ahi hi..

Sahang leh vompi I cihte in na khat peuh a bawh ding ciangun, ngiit photin, pasal kizente’  adingin kiginna man leh thautawi te’n kapman na hun om hi. Ngalkhat bel thautawi te’n zong kapmanna ding hun omlo a asia ding teng siasak thei khopin manlangin kigen hi. Ngalngam a dingin ahih leh ngalkhaat haangtak nangawn a kihtak huai hi zen zen lo hi. Ngalngam’ Vanglai (minthanlai) 1860-1870 kal khawng hi dingin ki ummawh hi. A gamtatna mun pen Zomite’ tenna Chin Hills: leh Guite Kual khawng hi pen a, Hausapi Vum (Chin Hills:)bang ama omna thupi (strategic point), tulai a Kargil bang dan a thupi ahi hi. Tua gam sungah amah thupipen a, amah tuk  kuamah dang a omloh banah Hangsai nangawn zawlin na nei hi.

Zawlta-in  a kimat tei uh hangin a sim thamin kido simsimin ki thah sawm den uh hi. A tangthu hih a nuai a bang ahi hi.

Nidang lai-in Ngal Ngam a kici naupang khat om hi. Tua pa in lui thangah thang siah hi. A lui thang siah pen min na vilsak thei zel hi. Tua bang a min a vil sak zel ciangin nitak khat anu’ kiangah, “Nu aw zingsang ciangin hong phong baih in, ka thang vil pahpah kua hi ding hiam thei nuam ing, ci-in a nu’ kiangah gen hi.

Amah zong tho baiha, nidangin a taw lam pan a vil toh zel hi ta leh tua ni zingsangin a lu lampanin leh vil suk hi. A paipai leh tungtun lu laizangah naungek khat na kisial hi. Amah zong, “Nang maw ka thangvil, ci-in hehin a taw lam panin ciangkang khat khumin alu-ah dawksakin aciang kuaitan hi. Tua ciangin a gei a singtung khatah kahto a, kua hong pai peuhmah hiam ci-in singdawnah pang hi. A sawtlo-in Thanok nu a kici pheisam zusa hon khat tawi kawmin hong ciah hi. A ta’ gei a tun ciangin aphotphot leh a ta tho theilo hi, aman a kisim khemsak sa-in a zusa puakte a mei-ah khai-in amai-ah tah a, “Ka ta aw si khem, si khem aw, nam zu meitual kong puak a, ka ta aw si khem si khem aw, ci-in nono hi. Tua bangin a cihcih hang lah tho tuanlo ahih manin a tawpna ciangin a taw a et leh ciangkhang kikhum to mu hi.

Tua ciangin ata a si a hih lam thei pan a, amah zong dahin, “Naktang khillawk ka nek man hiam ka ta, manta khalgah ka nek man hiam ka ta ci-in kap khauhkhauh hi. Tua a kah la teng a tung pan Ngal Ngam in a zak ciangin anuihza-in a nui kha hi. Tua ciangin Thanoknu in a tung lam a et toh leh, singkung tungah a tuang mi khat a mu hi. Thanoknu in, “Ka u ka nau hong kikhawm vo hih lai-ah sa nek di khat om ei,” ci a asap leh thakhatin pheisan hon khat sing nuai dim uh hi. Tua ciangin, “Singdawn kuan luh ding ih hiam ci-in kikum uh a, Thanoknu in, “Kei man va luh ning in, ong kiat ciangin thanoknu hing ong ci in cin, ong ci ta leh na ne teitei un,” ci-in vaikhakin singkungah kah to pah a, a dawn atun ciangin Ngalngam zong laulua-in a tung lamah na kah toto hi. A phak dektak ciangin a cih nading thei nawnlo-in a khe tontonin thakhatin a tuat leh tuan khia-in thanopnu sing tung pan kia suk hi. Leilak a tun ciangin, “thanoknu hing, thanoknu hing a cih hangin avaikhak bangina lawmte in ne teitei uh hi. A nek khit uh ciangin singdawn a et uh leh, Ngalngam na tuang lai hi. Tua ciangin kuan luh kik ding ih hiam ci-in kikum kik uh a, “Thanoknu’ luh zawhloh kua man luh zo kei ni,” ci-in tua ciangin thakhatin mang uh hi.

Ngal Ngam zong hong khangtoto-in khatvei gam sungah sa beng dingin hong kuan khia hi. Gam sungah a paipai leh mun khatah tungtun khat na omin tua lai-ah bang hiam khat sakuh ling tawh ki um lingleng khat mu hi. Aman zong hoihsa ahih manin bang hiam cih theilo-in la-a a sakhau sungah a guang hi. (Sakhau cih pen tanglai-in thungkuah a a na zat uh, savun thung, thungkuah a kibawl hi a, sakhi pum khat bang ta thei ci hi) Amah zong hih pen bang hi peuhmah ding ahiam ci-in a gei a suaklu tung khatah a thal tawh pang pah hi.

A sawtlo-in Hangsai sakhi pum khat liangpuak vava sa-in ong ciah hi. Tua a sakhi puak tungtun laizang ong denna leh thakhatin tai kik pah vingveng hi. A man zong lamdangsa-in a ai a et gega leh, na om nawnlo hi. Tua a ai koihna munah aphel valval na khat mu hi. Tua ciangin Hangsai in, “Nang maw ka ai ong laksak ci-in abawh leh, bawh kha thei mahmah lo hi. Tua aphe valval pen, Ngal Ngam in a lu a a khip akgia liim ahi hi. A liim bawh niloh ahih manin bawh kha thei mahmah lo hi. Tua teng Ngal Ngam in sing tung pan a muh ciangin anuih za-in nuikha hi. Ngal Ngam’ nuih Hang Sai in a zak ciangin a ettoh leh singkung tung a tuang mikhat mu hi. Tua ciangin Hangsai zong heh mahmah a, “Nang maw ka ai la, hong kumsuk o, na si leh lei ka hel ding,” ci hi. Ngal Ngam in thaltang khat bek apuak dok khia-in, “En o, hih nang kong tupna, ci-in thaltang dokkhia a tua ciangin a thal umah siatkik a, a dawh sa mah dok khia kikin, “En o, hih na pa ka tupna, hih na nu ka tupna, hih na pi ka tupna, hih na pu ka tupna,” ci-in adawhsa mah siat zel dok zel, siat zel dok zel ahih manin Hangsai-in, “Tua ahih leh hong kum o, hong kum o, bangmah kicih kei ni in, zawl kici ni,” ci-in zol hi. (Khangluite in Na khat bek nei a suan a aneite agen ciangin Ngal ngam’ thaltang suan ci-in paunakin na zang uh hi.)

Tua ciangin Ngalngam leh Hangsai kizawl uh a, gam sungah a nihun hong vakkhawm uh hi. Mun khatah singkeu lak tuak uh hi. Hangsai in, “Zawl ka nu ka pa tawh ka damlai hi leh pawh, hih singte thakhatin gamsak nuam singe, ci hi, Ngalngam in, “Zawl, na nu na pa tawh na hih khawm lai hi ta kei leh, ong gamsak ve mu nuam ve hang,” ci hi. Hangsai in, “Ahih leh hin suangpi tungah na tu hithiat inla, ong kipei ning in na lau ciangin hih puan lom tawh ong deng in maw,” ci hi, Hangsai zong singkeu lakah lutin hum hamin akhe tawh a tuat man tuanin, a ha tawh a peh man petin vuitung khut liangin puak gamgamin hong kipei hi. Ngalngam in, “Zawl aw, ka mit zong phia zo kei e,” na cihsan hi, Hangsai in zawl aw puan tawh ong deng o leh, gim peuhmah ing ei,” ci-in puan lom tawh a den ciangin Hangsai khawl pan hi.

Pai leuleu-in nahtang tam lak tuak uh hi, Ngalngam in azawlpa’ theih loh kalin lui-ah atem alang leh alang tat hiam dikdek hi. Tua ciangin azawlpa’ kiangah Ngalngam in, “zawl, kei zong ka nu ka pa tawh ka hin lai hi leh hih nahtangte thakhatin gamsak nuam singe,” a ci hi, Hangsai in, “zawl, na nu na pa tawh na hin lai hi ta kei leh, ong gamsak ve, mu nuam ve hang” ci kik hi. Tua ciangin Ngalngam zong nahtang tam lakah ki pei-in a tup tan man tumtanin a bantan man bantanin phungphung phangphang a sa hi. Hangsai zong lau lua-in “zawl, khawl o, khawm o,” ci-in puan lom tawh a den ciangin Ngalngam khawl pan hi. Tua ciangin Hangsai in a zawlpa kihta sim pian pah hi.

Mun khatah pai khia leuleu uh a, Ngalngam in mun vagik tui khat a mu hi. A sakhau sungah guang sim pahin munkhatah, “zawl suang peh kidem ni, ci-in Hangsai’ peh dingin, suangcip lua kisa apak velval khat a pia hi. Hangsai in tua suang a peh leh petzolo-in aha zia gawp ahih manin, “Zawl aw, ke’n pet zo ke’ng, ci-in a sia khia hi. Ngalngam in, “Zawl nang’ tua lawmlawm pet zolo na hih leh en o kei a, cip lua kisa pak velval liang ei,” ci-in a vagik tui lakhia-in peh zan dikdekin valh mang hi. Tua ciangin Hangsai in kihta semsem hi.

Mun khatah pai khia leuleu uh a, Ngalngam in suang kitam khat a mu hi. Tua ciangin Ngalngam in a zawlpa’ kiangah, zawl aw, sa ong hawl inla ke’n hi lai-ah na pang ning,” a ci hi. A zawlpa in zong sahawl pah takpi a, sa tampi a suah hi. Ngalngam in tua sate kap lo-in athaltang tua suang kitam kawmah a siat hi. A zawlpa atun ciangin, “Zawl aw hong pai dih o, sazuk khat ong tai-in ka kap leh pailetin ka thaltang in hih suang kha-in kitam hi, ka dawh leh dawk kha zo nawn ke’ng ong dawh khiatpih in,” ci-in khem hi. Tua ciangin Hangsai in zong san liangin dok a, Ngalngam in na hen suk hi. A dawhdawh hangun dokkhia zolo ahih manun Ngalngam in, “Zawl aw nang na khawl phot in, tha leh tha zong kikimlo kei guak in ong dok ning,” ci-in, Ngalngam in “Het, Zau Hang’ tapa Ngalngam hing,”ci-in minsialin a dawh leh dok khia zo ahih manin a zawlpa in kihta semsem hi.

Tua ciangin pai khia leuleu uh a, mun khat atun ciangun, Ngalngam in, “Zawl aw, keh hetlo a sa mat kidem ni,” a ci hi. Tua ciangin Hangsai in sa na pangin Ngalngam in a hawl hi. Sakhi khat Hangsai in na tuksak bialbual hi. “Zawl en o leh, koi teng keh ahiam o,” ci-in akehna a velvel uh leh a le nuai tawm khat na liam hi, “A, hih teng akeh ve, a ci hi. Tua ciangin Ngalngam in pangin Hangsai in hawl leuleu a, sakhi khat mah suakin akap leh kha pah hi. Ngalngam in zong delh pah vingvengin a kehna khuagep tawh hu ziau hi, azawl pa a tun ciangin, “Zawl vel o leh, koi teng keh ahiam o,” a ci hi. Avelvel uh leh akehna muzo mahmah lo uh ahih manin Hangsai in a kihta semsem hi.

Tua pan pai khia leuleu uh a, mual khat a tun uh ciangin Hangsai in, “Zawl suanglot kidem ni, a ci hi, Tua ciangin suanglot kidem uh a, Hangsai in a lot leh mualkua a khum vingveng hi. Ngalngam zong a zawlpa zawh ngaplo ahih manin adah mahmah hi. A cih nading theilo-in avahvah leh, mun khatah the khat mu kha bilbel hi. Amah zong nuamlua-in thakhatin man pah a, azawlpa’ kiangah, “eEn o leh zawl ong lawn ning ei,” ci-in a a the a lot leh, amuh tawp dongin lengleng a hih manin, Hangsai in a kihta semsem hi.

Tua ciangin Hangsai in, “zZawl aw, ih gilkial ahih manin ih sa matte huan ni,” ci-in gun gei a zuan uh hi. Gun gei a tun uh ciangin Hangsai in, “Zawl, guntui tawi nuam zaw maw? Mual a mei la nuam zaw? A cih leh Ngalngam in, “Mual a mei la nuam zaw ing,” a ci hi, Mual a mei tang a cih pen mualdawn a aksi taang kiaukiaute ahi hi. Hangsai guntui tawi dingin paipahin Ngalngam in buk sungah a tual mehsah satin mei a khu sak viauviau hi. Tua a meisah sat pen Hangsai in a buk phaitam lam pan na ensim gige hi. A zing ciangin sa huan dingin kithawi leuleu uh a, Hangsai in, “Zawl aw, tu tung ke’n mei va la ning in, nang guntui va tawi in a ci hi. Hangsai in azawlpa’ meisah sat a muhsim bangin a khut leh a khut satsatin mei suak thei mahmah lo a, a sisan gawp hi. Tua ciangin ciah a, Ngalngam in, “Zawl ong kai si cia” a cih leh Hangsai in, “Mei omna lamna lua mahmahin, mualkhat leh mual khat ka kawmna liam gawp ing,” ci-in a khut sisan teng a lak hi. Tua ciangin Ngalngam in a meisah sat ziau a, mei a khutsak ngelngal leh a zawlpa in lamdang asa mahmah hi.

Tua ciangin ciah dingin kithawi uh a, asa puak na ding uh gua pengsat dingin Hangsai in Ngalngam a sawl hi. Ngalngam zong gua peng sat dingin pai pah a, tan cia khat satin tua tawh hong ciah hi. Hangsai in, “Zawl aw hih ciacia bang ding ahiam a neu zaw va sat kik in,” ci-in a sawl hi. Ngalngam in bancia a sat leuleu hi. Tua zong gol lua lai ci-in a neu zaw a satkik sak hi. Tua bangin gol lua ci zelzel ahih manin a tawp na ciangin Ngalngam zong heh ngawhin zapeng cia khat satin tua tawh aciah leh, Hangsai in, “Gol lai zek na ven, gim lawmlawm na hih manin ih sim mai kei diam?” a ci hi. Tua ciangin Hangsai in phuisamin a guanguan leh zapeng cia khat sungah sazuk pum khat a ta sak hi.

Ngalngam zong amai-ah na pai vingveng a, a zawlpa’ phuisam kammal teng a theih nop manin a sa puak khempeuh lei-ah a bua hi. A zawlpa in a phak ciangin Ngalngam in, “Zawl aw hih lai-ah tukin ka sa buak sak ing,” a ci hi, Hangsai in phuisamin a guan sak leuleu hi. Ngalngam in azawlpa’ phuisam teng thei ta ahih manin mun khatah pai-in asa puak teng bua khia kik a, a guan leh, a dim zo kei lai hi. Tua ciangin singkeu khat teipi-in khunin innah a ciah hi.

Inn a tun ciangin Ngalngam in a zi’ kiangah, “Sa hong puak ing ei ka sa suah o,” a cih leh a zi in, “Kuang neu khat a lak hi. Ngalngam in, “Neu lua a lian zaw ong la in ci a a zi in, “Tua nang’ sakhau sung a sa peuh bang tham hi ding ahia? Ci-in hehngawhin lawhpi khat a khuk phei hi, tua lawhpi sungah a sunsun leh lawhpi dim a pha hi. Tua ciangin a zi in, “Tu’n sa nei na ve hang in a huan nading sing kisam leuleu hang ei,” a ci hi, Ngalngam in, “Sing kisam na hih leh ka teipi ten in,” ci-in a sawl hi. A zi in, “Tua nang’ teipi leltak bang hi zah pha vem,” ci a, Ngalngam in, “Kong sawl bangin ten peuh aw,” ci-in a tenten leh kua khat a pha hi. Tua ciangin a zi in, “Tu’n sa leh sing nei khin hang in ih tui ding kisam leuleu hang ei,” a ci hi. Ngalngam in, “Tui na kisap leh ka tuithawl sung a teng zang aw,” ci leuleu a, a zi in “Nang’ tuithawl sung a teng in bangmah tham cing zo ke’n the” a ci hi. Ngalngam in, “Bungsuk peuh in ci a abutbut leh kuang zawn khat a dim hi.

Ni khat Hangsai leh Ngalngam gam lakah a vak khawm leuleu uh hi. Ngalngam in khipi tang khat mu a, “Hih lai-ah na khat mu ing, ci-in nuamin a kiko zakzak hi. Hangsai in, “Bang mu na hia zawl,” a cih leh Ngalngam in a khipi tang muh laka, Hangsai in, “Aw, tua maw na nuampih, tua bang peuh na deih leh ka khua vuah hong pai aw, ka huan khang vuah tampi gah,” a ci hi. Tua ciangin a khua vuah khi pua dingin Ngalngam zong a pai pah hi, Hangsaite’ inn a tun ciangin Ngalngam in, “Zawl aw, ih nu leh ih pa mu nuam ing ong lak in a ci hi. Hangsai in a nu leh a pa lak a, a nu leh apa in pet dingin na li veva hi. Ngalngam in, “Aih, cih lohloh gen lohloh,” ci-in a nu leh a pa nungak leh tangval a suak sak hi. Tua ciangin a nu leh a pa zong nuam mahmah uh a, “Ih zawlpa huan khang a ih khipi tangte lawh in,” ci-in Hangsai a sawl hi.

Ngalngam zong khipi lo dingin pai pah a, a zawlpa in, “Zawl aw, na deih bangbang lo inla, ahi zongin adawn a agol pen lo ken aw,” a ci hi. Ngalngam in a dawn a a limci pen a cih mah lawhsawm cinten a hih manin kahkahin a dawn a tun ciangin, “Nu vaw, kia veng,” ci-in akuaitanin a lo hi. Anuai a tun ciangin a zawlpa zong hehin pet dingin na kithawi vemvam a, Ngalngam in, “Zawl cih lohloh, gen lohloh,” a cih leh a pet ngam kei hi. Tua ciangin a khuapihte in thei a Ngalngam’ sa ne nuamin a inntual vuah a umcih ngeingai uh hi. Ngalngam in thovai um khat khah a, naupangte thovai na sa-in a ciah hi. Tua ciangin khuaivah um khat khah leuleu a, khuaivah in deh gawp ahih manin khangno teng a tai leuleu hi. Tua ciangin tunpi um khat khah leuleu a tunpi in a om lai teng deh gawpin a tai gai uh hi. Tua ciangin Ngalngam zong inn lamah a khi teng tawh a ciah hi. A paipai leh lampi-ah nungakno khat tawh kituak a Ngalngam in, tua nungakno nu’ kiangah, “Lumkhawm ni in ka khipi puakte hon khat ong pia ning,” a ci hi. Paipai-in tua nungakno nu pen a tanu ahi hi. An a nek laitakin a tanu in, “Pa, mawtaw lampi a,” a cih leh apa amai zumin mom muamsak a a pau thei kei hi.

Ni khat Hangsaite’ kiangah hawh dingin hong kiciam kik leuleu uh a, Hangsai in, “Zawl aw, ka khua vuah nong hawh ciangin ka khua nawlah ong ku masa in aw,” ci-in a vaikhak hi,

Ni khat ni ciangin Ngalngam zong Hangsaite’ khua-ah hawh dingin a pai khia hi. A khua mual a tun ciangin ku lo-in bang ci peuhmah uh ahiam,” ci-in a ensim hi. Hangsaite’ khuapihte in inn na lam uh a, bi agan ngeingai uh hi. A tate in innnuai panin, “Nang’ pa mei sang, kei’ pa mei sau zaw, nang pa’ mei sang kei’ pa mei sau zaw, a ci uh hi. Tua ciangin akhua nawlah pai kik vingveng a akhua mual vuah aku hi. Hangsaite in, “Zawl hong tung, zawl hong tung, mei zial un,” ci-in a mei uh zialin inn tungah a tu tengtang uh hi. Tua ciangin inn lamte in Ngalngam man pah uh a, khau tawh bi kha tungah a bung bu lehin akhai hi. Nungakte in an su uh a, “An aw, tai ziau tai ziau aw, zawlmawl tui tawh zawl mawl sa tawh kong meh ding,” ci-in Innlamte in, “Bi aw gat liau gat liau aw, zawlmawl tui tawh zawl mawl sa tawh kong meh ding,” a ci uh hi. A zawlpa in, um ke’ng in, ka zawlpa pen ka khuapih te’n ong thahsak leh hoihlo ding a hih ciangin khah sim ning,” ci-in sutkhia-in sumpi khat a khai sim hi. Hangsai in a zawlpa’ kiangah, “Zawl aw tai vingveng inla na khua nawl uh na tun ciangin huih ong khah in,” ci-in a ki vaikhak uh hi. Innlamte in a om lai hiam ci-in a khau kang zel uh a, om lai mah ei ci-in tha ngah thei mahmah uh hi.

Ngalngam ciah pah vingveng hinapi a zawlpa tawh a kiciamna bangin hih lo-in Hangsaite’ khuanawl a tun ciangin a kut leh, zawl tai, zawltai, ci-in inn lam kimlai tuak phangphangin a nung delh uh hi. Ngalngam zong taitai-in a phak dektak ciangin a zawlpa in, “Zawlzawl kuh kua-ah, kuh kua-ah ci-in, Ngalngam zong sakuh kua-ah a lut hi. Akhua pihte in to pah phangphang uh hi. A akhe kidawk a azawlpa in a muh ciangin, “Koi, tawl tuak thei mahmah ucin kei man ong khel ning ei,” a ci hi. Hangsai a to dingin kipan a, “A thuk lai hiam thei nuam hang in a thuk lai leh to nawn dah ni,” ci-in a lawmte’ kiangah gen hi. Tua ciangin ciingpum sau simsim khat tawh hoih uh a, Ngalngam in tua ciingpum asungah na zialzial hi. Tua ciangin dokkhia kikin a teh uh leh saupi tum hi. Hangsai in, “Hih tantak tum to zo nawnlo ding ih hih manin khawl mai ni,” a ci hi. A khuapihte ut tuanlo-in ih mat dong hanciam ding,” ci-in kipat sawm kik uh hi. Tua ciangin Hangsai in ngian khat bawl leuleu a, “Guai tu laitakin bang ong ci leh ih lau pen tam,” ci-in a dong hi. A khuapihte in, “Theilo” ci tek uh hi. Tua leh Hangsai in, “Kei pawh tu laitakin guahzu-in khua pangsanin “chic chi lillil pangpa daldal,” a ci leh lau pen ning,” a ci hi, A khuapihte zong kei zong lau ning,” ci tek uh a, tua ciangin Ngalngam in khua pangsan sakin guah zusakin, chikchi lillil pangpa daldal,” a ci hi. Tua ciangin a khuapihte zong lau-in ta khia gai-in Ngalngam suakta hi.

Tua ciangin Hangsai in, “Zawl aw, ke’n hi zahin nang hong gumkhia khin ka hih manin, Tu a kipan kikhen ni in, Mualah ih kituah leh mualah, guamah ih kituah leh guamah kithat ni, a ki that zo zawzaw, lenkhang sialkili nei tawh ki ai ni,” ci-in kiciamin a kikhen uh hi.

Ngalngam zong lo lamah giakin buk hoih takin lam hi. Lang tungah kal bawlin tua kalte gek gigei-in a nuai-ah so dawh a dawh hi. Tua kal tungah suang khat koihin puandum silhsak-in a tungah a man a pang hi. Hangsai zong a zawlpa that nuamin lonawl panin a et leh, tau (lang) tungah mi alum khat mu a mu hi. Ka zawlpa ke’n that zo ngawngawn ding, ci-in gemgemin thakhatin lengin a peh leh suangtat a hih manin a kalte kitanin a nuai-ah a kia sukin so in a sun hi. Hangsai in a sih ma-in “Zawl aw, ke’n hong that zo zaw ding ka kisak leh nang hong that zo hi khong cin, ih kiciamna bangin lenkhang sialkili nei tawh hong ai o maw,” a ci hi. Tua ciangin Ngalngam zong kum sukin a zawlpa lutanin innah a aciah pih vingveng hi.

Inn a tun ciangin a pa’ kiangah, “Pa aw, ka zawlpa tawh a kithat zo zawzaw lenkhang sialkili nei tawh ki ai ni, ci a ka kiciamna uh om bangin tu’n ke’n ka zawlpa that zo ka hih manin lenkhang sial kili va kai in,” ci-in a pa a sawl hi. Lenkhang sialkili nei cih pen Dawikungpu’ a ahi hi. A pa zong sial kai dingin va kuan khia hi. Dawikungpu’ inn a tun ciangin Dawikung pu in zin hoihtakin na do-in, an a nek khit ciangin, Ngalngam’ pa in, “Dawikungpu aw, Na sial kai dinga hong pai hing,” ci-in a thu teng a gen hi, Dawikungpu in zong tungman sial khat paisak buambuam a, Zauhang in tua sial khau tawh a khih hi, a pai khiat ding ciangin Dawikungpu in, “Zauhang aw, paipai inla, tungtun lu laizang na tun ciangin lenkhang sialkili nei ka lakni-in ka tung sunni nim na dildial, ci in aw,” a ci hi. Zauhang zong paipai a tungtun lu laizang a tun ciangin, “Lenkhang sial kili nei ka lakni-in ka tung sun ni nim na dildial,” a cih leh thakhatin guahpi guah bak zu-in a sial pen tungman sial ahih manin tungtun in so nelhin tua lai-ah a si hi.

A pa hong tun theih mahmah loh ciangin Ngalngam zong a lunghimawhin a kan dingin hong kithawi khia hi. Lampi-ah a paipai leh tungtun lulai zangah samzang khat mu-in, a et leh a pa asisa a om a mu hi. Tua ciangin hi bangin la sa kawmin:-

Hong tho aw, ka pa, hong tho aw ka pa, miza luang lel  keiman tang bang phong nang ka ci, het, Zauhang’ tapa Pa Ngam hing, ci-  in a Tungtun asuilh leh a pa sisa hong tho kik hi.

A pa a thawh ciangin a pa in, “Ka lai ka tapa sawtvei ihmu singe,” a ci hi. Ngalngam in, a ihmu hi kei cin a si hi teh, ka muh thadah in keimah va pai ning,” ci-in amah pai vingvengin Zauhang inn lamah a ciah hi.

Dawikungpu inn a tun ciangin dawi hon na kikhawm ngeingai uh a, a tut na ding theilo-in a munphiah a suih leh a uipi lau-in a uipi’ tutna munah a tu hi. Tua ciangin a inn a kikhawm teng ciah uh hi. Dawikungpu in, Pa Ngam, a tui kawi-in nong kawi a, a mual kawi-in nong kawi a, inn nong tungmaw,” a cih leh, Ngalngam in, “A tui tunin kong tun a, a mualtunin kong tun a, na innpi lamsawm kong kimkota, na phiahpi kong sui a, na uipi’ kualna-ah kong kual,” ci-in a dawng hi. Dawikungpu in hih pa khauhpai tuak ei, ci-in zahtak a pian pah hi.

Tua ciangin zulup a, a peng sungah gulngawngsan khat dawksakin a tep ding ciangin gulngawnsan dawkto zelin tep theilo hi. Ngalngam in tua gul nawngkai sa-in a dial misi suaksak a, gun gulngawngsan adawktoh laitakin musi in tuahin tua ciangin nuamtak a zu a tep thei hi.

Atap tungah an ciingin zankhat thu-in a min sak hi. Ngalngam in a thukteng ngal suaksakin a meihol teng gitta suaksakin a ne gaisak hi. Dawikungpi in, tua gitta hon khat manin zingsang ciangin mehin a bawl hi. Ameh bawlbawl laitakin Dawikungpu in phuisamsamin a bum hi. Ngalngam in ahih dan khempeuh a puan vang panin en sim gige hi.

Zingsang ciangin an ne dingin tho a, Ngalngam in abum lam thei ahih manin ne pak lo-in a silate sukpum tawh a kisat sak ngeingai hi. “Dawikungpu, dawikungpu na inntengta sukpum tawh kisat ngeingai,” a cih leh, “A ngeina hi ci-in a en nuam kei hi. Tua ciangin mual leh mual kituan sak leuleu a, dawikungpu dawikungpu mual leh mual kituan veh aw,” a cih leh a ngeina hi ci-in a a en nuam kei lai hi. Tua ciangin buksia khat leng sak dengdang leuleu a, “Dawikungpu Dawikungpu buk sia leng,” a cih leh buksia leng mu ngei ke’ng ci-in a en dingin va pusuakin tua kalin a ankuang a hei sim hi. Ngalngam in a siang lam ne-in dawikungpu in a bum lam a ne hi.

An a kham ciangin Ngalngam in, “Dawikungpu na lenkhang sial kilinei kai dinga hong pai hing ei,” a cih leh Dawikungpu in zong apa akhem bangin khem zo ding kisa hi ding hi ven tungmansial khat a paisak buambuam leuleu hi. Ngalngam in thei pah ahih manin atun khial kineihin “Tun khial ing ei, ci-in paisuak sak hi. Tua bangin tungman sial khat khit khat a paisak zel ciangin Ngalngam zong a heh suak hi. “Het, Zauhang’ tapa Ngalngam hi’ing,” ci-in a inn nuai gultawng a Lenkhang sialkili nei a lum ngemngam va tun khia-in paikhiatpih hi. (Mi’ neihsa khat tua banga a va laksak mikmek pen a hehhuai mahmah khat ahi hi.) Dawikung pu zong hehmah a, “Uital, uital, ih zinpa pet sin,” a cih leh a uital zong Ngalngam pet dingin a tai hi. Ngalngam’ kiang a tun ciangin Ngalngam in, “Uital uital innka a na pi siamgan pet sin,” a cih leh a uital kilehkikin innka a Dawikungpu’ zi siamgam petin si hi. (A uital uh pen sahang kici hi) Dawikungpu zong heh mahmah a, Ngalngam sialkaih a nungah a zuizui hi. Tua ciangin a mai-ah tuilipi khat kivei sak hi. Ngalngam in a namsau zungsang lekin tuilipi a van leh tua tuili laizang sehgaw suakin a laizangah nuamtakin a sial tawh paiphei-in hi bangin la khat sa viauviau hi.

(a)   Tuipi luangsuk san zelsul e, tuipi luangto san zelzul ziatah luang hen ka cih leh luang vei-ah luang hen ka cih leh luang, Zauhang’ tapa Pa Ngam hing e, Sial ka hawl e, sikili ka hawl, ka mai-ah taikhua ka val sak, ka nung ah khimpi ka zing sak Zauhang’ tapa Pa Ngam hi’nge,

ci-in a tem zungsan lek kawmin a pai phei diaidiai hi. Dawikhungpu heh semsem a, Munkhatah suangpi tung khatah tu-in, “Ngalngam na mittaw hen la, na khelbai hen la, na khut leh na sialkhau ki mat henla huihpi guahpi nung hen aw,” a cih leh tua bangin a piang pah hi. Tua cingain Ngalngam in zong, “Dawikungpu, na mittaw hen la, na khelbai hen la, na tawh leh suangpi kimat henla huihpi guahpi nung hen aw,” a cih leh a cih bangin a piang pah hi. Tua ciangin Dawikungpu in, “Ngalngam, na mittaw a na khelbai a na khut leh sialkhau kimat ci leng, bang na cih tam?” a cih leh, Ngalngam in, “Kei bel ka sial in ong kaikai-in inn tung lel ninge,” a cih ciangin Dawikungpu in ngaihsun kikin, “Ngalngam, Namit vak hen la, na khelbai pha hen la, huihpi guahpi nung zong pha hen la, na khutah sialkhau themkhat bang hen aw,” a cih leh a tua ci pah hi. Ngalngam in, “Dawikungpu, na mit vak hen la, na khelbal pha henla, huihpi guahpi nung pha-in na taw-ah suangthem khat bang hen aw,” a cih leh tua bangin om pah takpi a, Ngalngam a hih leh gualzo sa-in inn lam ciahin, lenkhang sialkili nei tawh a zawlpa a ai hi. Dawikungpu a hih leh heh kawm leh guallel sa-in inn lam a zuan hi.

Khimpi’ nu’ kiangah hawh:

Khatvei khua khatah Khimpi’ nu a kici khat a om hi. Tua nu’ su kuamah in a lu zo kei hi. Tua ciangin Ngalngam in, “No kuaman lu zolo na hih uh leh ke’n hih zo ning,” ci-in akhuapih tangvalte’ kiangah a gen hi. Tua ciangin Ngalngam Khimpinu’ kiangah va hawh a, inn sungah la khawng kigenin guasem tumin a alamlam hi. Tua leh Khimpinu’ a ihmut suakin lusu kha, a a lusuk kalin a ciltui a taai-ah a tat hi. Tua ciangin khimpinu khanglo a, Ngalngam in, “Khimpi nu aw, ken na lusuk kalin ong luppih man ing.” a cih leh umlo-in na up kei leh en ve, na taai kawt lai ding hi ven, a ci hi, Khimpi’ nun a taai a et leh na kawt niangnuang a, “Pa Ngam aw, ong hih takpi na hih leh hoihtakin khatvei lumkhawm lai ni,” ci-in kun ahih manin lukhawmin a hih zo hi.

Tua ciangin Ngalngam zong ciah pah a, inn a tun ciangin, “Tangvalte’ kiangah, “Khimpinu’ su ka luk, a su kiphei khit su vai keh,” ci-in akisial hi. Tua thu Khimpinu in a zak kik ciangin hehin, Pa Ngam hong hawh hen ci-in a sam sak hi:

Ngalngam’ sihna thu:

Amah zong Khimpinu’ kiangah hawn dingin pai-in a ai buk tuivai lei bulah a sel hi. Inn a tun ciangin Khimpinu tawh la khawng kipaihin a tem zungsan lekin Khimpinu’ inn sungah a lamlam laitakin “Pa Ngam, Pa Ngam ih inn suangpi suak ei,” ci-in Khimpinu Khuaimu suakin a leng viveng hi. (Khimpi nu a kici pen dawi nungak khat ahi hi) Ngalngam zong a tem zungsan tawh leng to-in “Het, Zauhang’ tapa Ngalngam hi’ng,” ci-in a tem tawh a inn tung khum a suk let leh a ngawng ciang bek suakta-in a lu nuaisiah suangpi in a gawm nelh hi. Tua laitakin zulei khat pai a, Zulei’ kiangah, “Hua tui vai lei bul a ka aibuk sel va la in, Khimpi nun hong hi ci bawl tak a hih leh hih suangpi halkham ni,” ci-in aibuk la dingin zulei a sawl hi, a aciah lam ciangin tua leitungah mi 7 pai-in zulei in tua mite kihta-in a lei nuai a totpih leh a aibuk a kiat suah hi. Suangpi hal kham theilo ahih manin Ngalngam tua lai-ah si hi. Tua bang a a aibuk a kiat ciangin Tuivai lui pen khanglam manawh a luang hinapi a aibuk in sak lam manawnin pai-in hi bangin la a sa hi.

“Kei ka zuange kei ka zuang Ngalbuk tawi kei ka zuang,”

a ci hi. Leitung apai mite in umkek la sa thei lamdang si ci-in enen uh a, atawpna ciangin suangtum khat tek la-in tua umkek a deng huan uh hi. Khatpa in kha-in a tui teng akam sungah tu a adang teng si-in tuapa bek suakta hi. Tua ahih manin Hih Ngalngam Tangthu zong tua pa’ tung pan kithei khia hi, ci-in khangluite in gen uh hi.

Tu dong a kimu thei lai a nasepna lamdangte:

1. Suum (Meilum) hal

Khatvei a lawmte tawh khualzin uh a, zingsangin sum kai mengmang hi, a lawmte’ kiangah, hih sumte khuadam se, deihtakin ka hal ek deh, a cih leh a lawm te’n na hal theih leh hong hal ve,? A cih uh leh, halin kuang mahmah hi. Tu dongin Tuivai lamah Ngalngam’ sum halna ci-in a lei san lai kici hi.

2. Ngalngam’ ngawili

Khatvei, a tanu sumbungpi (Suanglumlet) dawi in matsak hi. Aman a khang lamah khiangin ngawi na dawha tua lai-ah na manin a that hi. A gil a khei leh a tanu na khangkhin a hih manin a hingkik sak thei nawn kei hi. Tu dongin Tuivai dungah Ngalngam’ Ngawili kici tuili khat om hi.

A inn sing topna

Tuivai dung mahah Ngalngam’ in a inn sing dinga a tawp ci-in suang, khuam dinga a kisui tawh a kibang pi sawmsawm ding tampi omlai hi kici hi.

Saklam khualzitna lampi khatah, suang sungah tui om a, tua tui pen khualzin dangtakte in peng khat satin dawn leng ki dawn thei hi. Tua pen Ngalngam’ tuisel kici-in tu dongin omlai hi, kici hi.

Amah phawkna:

Tuni’n i mihat leh mi thupi Ngalngam sakmel manmawh nadingin ama muhkhiat Patkol min tamin “Ngalngam’ Patkol” kici ganhing cikhat i Zogamah suntang lai nisa nuai-ah ni sa e-koi e chilo-in Zogam nupite’ pat heek ging sang a kilawm zaw ging tautau-in khuang vauvau a, mi lungzuang theite’ adingin kahtam lawh theih hial nading khop i Zogamah zak theihin om hi.

Tua banah a galhaatna, a naamsau tul mawh nadiingin “Ngalngam’ Tempai” kici a teh zong tempai mah banga a zum zit-zet pak kung kilawmtak i Zolei gamah vul ni omlo-in no suah den hi. Ngalngam’ leilawn kici suangpeek kiciang liin-lian zong Tonglawn khua zawtna kawlah om a, a sauna feet 6/7 kim pha ding hi kici hi. A mu kha khempeuh te’n et cim theilo uhi, ci-in ki gen hi.
See More...

|| Mate leh

see more

|| Um mahmah

bang a hia le